Back to Top

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

 

पुणे हे महाराष्ट्रातील मुख्य शैक्षणिक केंद्र आहे. भारत आणि जगाच्या कानाकोप यातून असंख्य विद्यार्थी पुण्यात येतात. इतर शैक्षणिक केंद्रांच्या तुलनेत हे शहर सुरक्षित आणि शांत शहर आहे. पुण्याचे वातावरण आरोग्यासाठी सुखद आणि चांगले आहे. पुणे शहरात अनेक नामांकित, स्थापित संस्था आणि महाविद्यालये आहेत. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ शहरातील एक उत्कृष्ट आणि लोकप्रिय शैक्षणिक केंद्र आहे. हे विज्ञान, वाणिज्य, कला, भाषा आणि व्यवस्थापन अभ्यास यासह विविध क्षेत्रात उत्कृष्ट कार्यक्रम देते.

 विद्यापीठाबद्दल

        सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, भारतातील प्रमुख विद्यापीठांपैकी एक, पुणे शहराच्या उत्तर-पश्चिम भागात आहे. हे सुमारे 411 एकर क्षेत्र व्यापलेले आहे. याची स्थापना 10 फेब्रुवारी, 1949 रोजी पूना विद्यापीठ कायद्यान्वये झाली. विद्यापीठात 46 शैक्षणिक विभाग आहेत. हे ऑक्सफोर्ड ऑफ ईस्ट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. यामध्ये जवळजवळ 307 मान्यताप्राप्त संशोधन संस्था आणि 612 संलग्न महाविद्यालये पदवीधर आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.        उत्कृष्ट सुविधांमुळे विद्यापीठ अनेक परदेशी विद्यार्थ्यांना आकर्षित करते. येथे राहण्याची सोय चांगली आहे. विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहाची तरतूद आहे. येथे विविध विषयांबद्दल भरपूर पुस्तक असलेली एक चांगली लायब्ररी आहे. विद्यापीठ विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या शिष्यवृत्ती देते. विद्यापीठ विद्यार्थ्यांसाठी सेमिनार आणि परिषद आयोजित करते.

एका दृष्टीक्षेपात विद्यापीठ

*स्थापनेची तारीखः 10 फेब्रुवारी 1949

पूर्वीची नावे-पुणे विद्यापीठाचे पुणे विद्यापीठ

या क्रियेवन साध्या पैशांना (संस्कृत)

“जिथे कृती ज्ञानाने सिद्ध होते”

ठिकाण: गणेशखिंड रोड, पुणे, महाराष्ट्र, भारत.

वेबसाइट पत्ता: http://www.unipune.ac.in

परिसराचे एकूण क्षेत्र: 411 एकर.

प्रथम कुलगुरू: डॉ. एम. आर. जयकर.

कुलपती: श्री. भगतसिंग कोश्यारी

कुलगुरू: प्रा. (डॉ.) नितीन आर. करमळकर

कुलसचिव: डॉ. प्रफुल्ल ए. पवार

शैक्षणिक विभागांची संख्या: 46

कार्यक्षेत्रः अहमदनगर, नाशिक, पुणे.

संलग्न महाविद्यालयांची संख्या: 705

मान्यता प्राप्त संस्था: 234

संशोधन संस्था: 71

विद्यापीठ विभागातील शिक्षक: 293.

विद्यार्थी 7,562

पदव्युत्तर 6,948

विद्याशाखा:  04 विद्यापीठ विभाग / केंद्रांची संख्या-61

संलग्न महाविद्यालये-629

केवळ मुलींसाठी महाविद्यालये-20

मान्यता प्राप्त संस्था-185

संशोधन संस्था-22

शिक्षक / कर्मचारी

विद्यापीठ विभाग-334

महाविद्यालये-11018

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -१-50

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -२-32

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -3-557

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -4-271

विद्यापीठाने घेतलेल्या परीक्षांची संख्या

ऑक्टोबर-282

एप्रिल-396

प्राध्यापक-13

अभ्यास मंडळ-112

बोर्ड-59

पुणे शहराच्या मध्यभागी मुख्य परिसर असलेल्या  सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे पुणे, नाशिक आणि अहमदनगर, महाराष्ट्रातील तीन जिल्ह्यांचा कार्यक्षेत्र आहे.परिसराचे एकूण क्षेत्रफळ-411 एकर

पुणे विद्यापीठातील जयकर ग्रंथालयातील पुस्तके व जर्नल्सः अंदाजे ,,422००० (पुस्तके, नियतकालिक आणि इतर सामग्रीचा समावेश आहे)

इतिहास

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ (पूर्वी पूना विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाणारे) पुणे विद्यापीठाच्या कायद्यानुसार 10फेब्रुवारी 1949 रोजी, मुंबई विधिमंडळाने  1948  मध्ये मंजूर केले. त्याच वर्षी डॉ. एम. आर. जयकर यांनी विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू म्हणून पदभार स्वीकारला.

श्री बी.जी.खेर, मुख्यमंत्री आणि शिक्षण मंत्री, सरकार मुंबईच्या विद्यापीठासाठी एक सुंदर परिसर वेगळा ठेवण्यात उत्सुकता होती. त्यांच्या प्रयत्नांच्या परिणामी, 1949 च्या सुरूवातीला 411 एकरांपेक्षा जास्त कॅम्पस विद्यापीठाला वाटप केले गेले, कोणत्याही प्रीमियमशिवाय 999 वर्षे भाडेतत्त्वावर आणि वर्षाकाठी एक नाममात्र लीज भाड्याने  दिल्यास. एन.ए. टॅक्स इत्यादी विशिष्ट करांचा भरणा देखील माफ करण्यात आला आहे.

लॉ कॉलेज रोडवरील भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूटचा भाग असलेल्या निजाम गेस्ट हाऊसपासून त्याचे पहिले कार्यालय सुरू झाले. 1/07/1949 पर्यंत निजाम गेस्ट हाऊस येथे विद्यापीठ कार्यरत होते. सध्याच्या इमारतीत मूळचे गव्हर्नर हाऊस म्हटले जाते.

सुरुवातीला विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र पश्चिम महाराष्ट्रातील १२ जिल्ह्यांपेक्षा अधिक होते. तथापि, 1964 मध्ये शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर स्थापनेनंतर विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र पुणे, अहमदनगर, नाशिक, धुळे आणि जळगाव अशा 5 जिल्ह्यांसाठी मर्यादित होते. त्यापैकी धुळे व जळगाव हे दोन जिल्हे ऑगस्ट 1 1990 मध्ये स्थापन झालेल्या उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाशी संलग्न आहेत.1949 दरम्यान, विद्यापीठाशी संलग्न असलेली केवळ 18 महाविद्यालये होती, ज्यामध्ये 8००० हून अधिक विद्यार्थ्यांची नोंद होती. त्यानंतर, महाविद्यालयांची संख्या वाढली आणि  1994–95  मध्ये विद्यापीठाकडे 118 पदव्युत्तर विभाग, 209संलग्न महाविद्यालये आणि  मान्यताप्राप्त संशोधन संस्था होती, ज्यामध्ये 170000 विद्यार्थ्यांची पदवीपूर्व आणि पदव्युत्तर पदवीधर होती. विविध विद्याशाखांमध्ये अभ्यासक्रम 70 संशोधन संस्थांना संशोधनासाठी विद्यापीठाने मान्यता दिली आहे. यामध्ये राष्ट्रीय केमिकल लॅबोरेटरी (एनसीएल), एमएसीएस, सीडब्ल्यूपीआरएस, एनआयव्ही, गोखले इंस्टीट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्स, डेक्कन कॉलेज यासारख्या राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था समाविष्ट आहेत.

भारतीय समाजसुधारक सावित्रीबाई फुले यांच्या सन्मानार्थ 9ऑगस्ट 2014 रोजी संस्थेचे नाव पुणे विद्यापीठातून सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ असे बदलण्यात आले.

 

मिशन

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे मिशन हे संवर्धन, निर्मिती, प्रगती व ज्ञान प्रसारातील जागतिक, सामाजिकदृष्ट्या जागरूकता असलेले केंद्र असणार आहे, जे सर्वत्र होत असलेल्या प्रचंड परिवर्तनाची आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सज् आहे आणि त्याचे प्राध्यापक सक्षम करण्यासाठी आणि वचनबद्ध आहे. विद्यार्थी आर्थिक, तांत्रिक आणि सामाजिक विकास आणि प्रगती मध्ये अर्थपूर्ण योगदान देतात .

विद्यापीठ चिन्ह

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या कमळाच्या आकाराच्या चिन्हाच्या मध्यभागी शनिवार वाडा येथे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या मराठा साम्राज्याच्या पेशवे राज्यकर्त्यांचा वाडा आहे.

प्रतीकाच्या प्रत्येक तळाशी कोपर्यात घेरलेले आहेत:

रायगड किल्ला: मराठा साम्राज्याची राजधानी आणि पार्वती हिल मंदिर: पुण्याचे आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचे स्थान.या मंडळांच्या दरम्यान दोन क्रॉस-तलवारी, हत्तीचे डोके आणि पेन आहेत.

शनिवार वाड्याच्या दोन्ही बाजूला दोन घोडे सरळ उभे आहेत आणि त्यावर एक खुला पुस्तक आहे ज्यात ‘सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ’ असे लिहिलेले आहे. त्यावर स्थापना वर्ष 10/2/1949

पवित्र हिंदू स्वस्तिकांचे प्रतिनिधित्व करणारे दोन प्रतीक चिन्ह देखील कोप यात पाहिले जाऊ शकतात.

चिन्हाच्या तळाशी विद्यापीठाचे बोधवाक्य आहे: “कृती  ज्ञानाने सिद्ध करते”

विद्यापीठाचे ध्येयवाचक कृतीवन (जो सर्जनशील कृतीत मग्न आहे) यावर जोर देते आणि असे सांगते की जो समाजातील कल्याणात योगदान देतो तोच खरा पंडित  आहे हे प्रतीक मूळचे विद्यापीठाचे विद्यार्थी माधव परशुराम दीक्षित यांनी डिझाइन केले होते आणि विद्यापीठाचे नाव वाढविण्याच्या प्रकाशात 2015 मध्ये  केले गेले होते.

मे 1950 मध्ये विद्यापीठाने औपचारिकपणे ते स्वीकारले आणि 2015 मध्ये सुधारित केले

 विद्यापीठाचे उद्दिष्ट

अध्यापन, संशोधन आणि विस्तार क्रियाकलापांमध्ये एक उत्साही नॉलेज सेंटर आणि उत्कृष्टतेचे केंद्र बनणे;संवर्धन, निर्मिती, प्रगती आणि ज्ञानाचा प्रसार करणे.मूल्य आधारित आणि उच्च गुणवत्तेचे शिक्षण प्रदान करून तंत्रज्ञानाने सुसज्ज विचार आणि कृती करणारे नेते तयार करणे, अत्याधुनिक संशोधन आणि नवकल्पना निर्माण करणे आणि सामाजिक आणि प्रादेशिक समावेशाद्वारे सशक्तीकरण सक्षम करणे;आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांना आकर्षित करून आणि प्रतिष्ठित शैक्षणिक संस्थांसह सहयोगात्मक कार्यक्रमांची स्थापना करुन जागतिक संबंध वाढविणे.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने स्थापना केलेल्या वेगवेगळ्या विभाग-

प्रमुख / समन्वयक

1

लोकशाहीर अण्णा साठे

डॉ सुनील भांडगे

2

पद्मश्री विखे-पाटील

मुकुंद एम. तापकीर

3

संत तुकाराम महाराज

डॉ अभय टिळक

 

4

संत ज्ञानदेव

डॉ मुकुंद दातार

 

5

संत नामदेव

डॉ सदानंद मोरे

 

6

महात्मा फुले

डॉ विश्वनाथ शिंदे

 

7

वि. दा. सावरकर

ब्रिगे. हेमंत महाजन

 

8 बँक ऑफ महाराष्ट्र

ऊर्जा अभ्यास

डॉ किरण देशपांडे

 

9

लोकमान्य टिळक

डॉ एस. ए. कात्रे

 

10

शतनुराव किर्लोस्कर

डॉ. कॅप्टन सी चितळे

 

11

डी.एस.सावकर

डॉ. एस कप्तान

 

12

पं. भीमसेन जोशी

श्री. सत्यशील देशपांडे

13

छत्रपती शिवाजी

लेफ्टनंट जनरल ए. एल. चव्हाण

 

 

14

इस्रो अंतराळ विज्ञान

श्रीमती डॉ. डी.डी. देवबागकर

 

व्यवस्थापन परिषद-

 

विद्यापीठ परिसर

 

111 एकर क्षेत्रामध्ये पसरलेल्या या विद्यापीठाचे एक अतिशय सुंदर आणि नयनरम्य आहे. ब्रिटिश काळातील सुंदर कारंजे आणि युनिव्हर्सिटीच्या भव्य इमारतींनी सुशोभित केलेले हिरवेगार हिरवेगार लॉन पुणे येथील सौंदर्यप्रमुख लोक, चित्रपट निर्माते, संगीतकार आणि सेलिब्रिटींसाठी सतत आकर्षणाचे स्रोत आहेत. विद्यापीठ परिसर मोठ्या संख्येने वयाने व्यापलेला आहे – जुन्या झाडे, ज्यामुळे सावली आणि सौंदर्य मिळते आणि शांत वातावरण आणि अभ्यास आणि संशोधनासाठी अतिशय उत्साही वातावरण बनते.

मुख्य इमारत

पुणे विद्यापीठ फुले पुणे विद्यापीठ हे मुख्य इमारतीसह प्रतीकात्मकपणे ओळखले जाते, ही एक सुंदर वास्तुकलेची स्मारक इमारत असून विद्यापीठाचा ध्वज असलेले आकाशातील उंच बुरुज प्रकल्प आहे. कुलगुरूंचे कार्यालय, डीन चेंबर्स आणि रेकॉर्ड्स विभाग मुख्य इमारतीत स्थित आहेत. मुख्य शैक्षणिक संस्था यशवंतराव चव्हाण सभागृह, संत ज्ञानेश्वर सभागृह, शिवाजी सभागृह आणि संत गाडगे महाराज सभागृह या चार प्रतिष्ठित सभागृहात विविध शैक्षणिक संस्थांची बैठक आयोजित केली जाते.

ब्रिटिश राजांच्या काळात सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाची उच्च इमारत एकेकाळी मुंबईच्या राज्यपालांचे निवासस्थान होते. हे सरबर्ट फ्रेअर गव्हर्नर असताना 1864 मध्ये बांधले गेले होते. जेम्स ट्रुब्शवे यांनी बनवलेल्या या भव्य इमारतीची पूजा गणेशखिंड येथे पूना नावाच्या हद्दीत केली गेली. आर्किटेक्चरल पद्धतीने, त्याचे वर्गीकरण अमान्य आहे परंतु त्याचे आध्यात्मिक पूर्वज इटालियन आहेत आणि 80 फूट ध्वज टॉवरचे वर्णन ‘इटालियन कॅम्पॅनाईलचे व्हिक्टोरियन प्रस्तुत’ आहे. या इमारतीस प्रिन्स अल्बर्टच्या ऑस्बर्न हाऊसवरील आइल ऑफ व्ईटपासून प्रेरित केले होते. किंमत बांधण्यासाठी स्टर्लिंग पौंड 175’000 होते, राज्यपालांच्या मागील निवासस्थानाच्या विक्रीतून उभारलेल्या रकमेच्या सहापट. मुंबईत कापूस क्रॅश झाल्यानंतर अशा राजवाड्याच्या घराच्या इमारतीवर कडक टीका झाली आणि ब्रिटीश संसदेने ‘बॉम्बेच्या राज्यपालांच्या उधळपट्टी आणि कर्तव्यदक्षतेचा ठराविक उदाहरण’ म्हणून संबोधले. सर फ्रेरेने आपल्या कृत्याचा कडाडून बचाव केला,  1867  मध्ये भारत सोडल्यापासून हे घर योग्य नव्हते. त्याचा उत्तराधिकारी सर सेमोर फिट्झगेरल्डने फर्निचरिंग आणि सजावट केली आणि त्याऐवजी खासकरुन स्टर्लिंग पाउंड  च्या कारणास्तव त्यांच्यावर अतिरेकी असल्याची टीका केली गेली. बॉलरूममधील झुंबका-जो अजूनही चमकतो, बॉलरूमच्या भव्यतेमध्ये भर घालत आहे!

सध्या ते त्याच्या मूळ वैभवात पुनर्संचयित करण्यासाठी कार्य सुरू आहे.

कॅम्पसमध्ये प्रशासकीय इमारत, सेट भवन, विविध पदव्युत्तर विभागांच्या इमारती, विद्यार्थी कल्याण विभाग, स्पर्धा परीक्षा केंद्र, जयकर ग्रंथालय, मानवता इमारत, मुद्रण प्रेस, मुले आणि मुली वसतिगृहे अशा अनेक इमारती आहेत. कॅन्टीन्स, एक आरोग्य केंद्र

 

#जयकर ग्रंथालय

 

जयकर ग्रंथालय हे देशातील संदर्भ आणि माहितीचे एक उत्कृष्ट केंद्र आहे. ग्रंथालय भारतीय आणि विदेशी संशोधन नियतकालिकांची सदस्यता घेतो, तसेच ग्रॅटीज आणि विनिमय आधारावर नियतकालिक देखील प्राप्त करते. यात विविध विषयांवरील 4,50,627 पेक्षा जास्त पुस्तके आणि जर्नल्स आहेत. आंतर-ग्रंथालय कर्जाची सुविधा बरीच महाविद्यालये, संस्था आणि सरकारी एजन्सीपर्यंत विस्तारित आहे. जयकर ग्रंथालयाने हस्तलिखित आणि पुस्तकांच्या रूपात प्राचीन भारतीय ग्रंथांची संपत्ती जतन केली आहे. याने सर्व लायब्ररी क्रियाकलापांचे संगणकीकरण केले आहे आणि आरएफआयडी तंत्रज्ञान वापरुन डिजिटल लायब्ररी व्यवस्थापनात एक प्रकल्प हाती घेतला आहे.

प्रशासकीय आणि प्रशासकीय संस्थांची महत्त्वपूर्ण कागदपत्रे आणि मिनिटे स्कॅन केली आहेत

वसतिगृहे, गेस्ट हाऊस आणि स्टाफ क्वार्टर्स

विद्यापीठामध्ये १२२२ हून अधिक विद्यार्थ्यांना निवास देणारी सात बॉईज वसतीगृहे आणि सहा मुलींच्या वसतिगृहांची साखळी आहे. येथे एक विद्यापीठ गेस्ट हाऊस देखील आहे जे आरामदायक आणि सुसज्ज आहे आणि येथे  34 पेक्षा अधिक खोल्या आहेत जेवणाची सोय आहे. सेट भवन गेस्ट हाऊसमध्ये 16 एकल खोल्या आणि संलग्न दुकानासह 16 दुहेरी खोल्या आहेत. याव्यतिरिक्त, विद्यापीठात सुमारे ११ अध्यापन विद्याशाखा आणि कॅम्पसमध्ये सुमारे २ 4 शिक्षकेतर कर्मचार्‍यांसाठी निवासी सुविधा आहे. सर्व सुविधांचे टप्प्याटप्प्याने पुनर्रचना व नूतनीकरण केले जात आहे.

कॅफेटेरिया

युनिव्हर्सिटी रिफेक्टरी हे समाजशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र विभागांच्या मध्ये स्थित आहे आणि अतिशय स्वच्छ आणि आरोग्यदायी वातावरणात वाजवी दराने जेवण उपलब्ध करुन देते. कॅफेटेरिया व्यतिरिक्त कॅम्पसमध्ये अनेक कियोस्क कॅन्टीन आहेत जे पहाटेपासून संध्याकाळपासून संध्याकाळ पर्यंत स्नॅक्स आणि पेये देतात.

मनोरंजन सुविधा क्रीडा संकुल

मनोरंजन सुविधा व क्रीडा संकुल विद्यापीठ कॅम्पसमध्ये बास्केटबॉल न्यायालये, चार सभागृह आणि एक अ‍ॅम्फीथिएटर, विस्तीर्ण उद्याने आणि गार्डन्स, व्हॉलीबॉल न्यायालये, क्रिकेट व फुटबॉल मैदान, व्यायामशाळा आणि एक क्रीडा वसतिगृह आहे.

स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्समध्ये मैदानी भारतीय आणि युरोपियन संघ-खेळ आणि थलेटिक्ससाठी मोठे मोकळे मैदान आहे. याव्यतिरिक्त, इनडोअर खेळांसाठी देखील सुविधा उपलब्ध आहेत. अंदाजे 80 खेळाडू आणि महिलांसाठी निवासस्थान बांधले गेले आहे आणि पुढील विस्ताराची योजना आहे. क्रिकेट आणि फुटबॉलची फील्ड नवीन तयार केली गेली आहेत आणि नैसर्गिक लॉन घातली गेली आहे. घरातील खेळाची सुविधा निर्माण केली जात आहे. नवीन ऑलिम्पिक आकाराचा जलतरण तलाव तयार आहे.

विद्यार्थी समर्थन सुविधा

आरोग्य केंद्र

 

आरोग्य केंद्र परिसरामध्ये निवासी कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांसाठी नियमित वैद्यकीय सुविधा पुरविल्या जातात. ई सी जी, नेत्र तपासणी आणि दंत उपचार तसेच विशेष वैद्यकीय सल्लामसलत. निवासी डॉक्टरची सेवा आणि आपत्कालीन घटनांसाठी रुग्णवाहिका. एड्स, कर्करोग, धूम्रपान, मद्यपान, लसीकरण आणि रक्तदान यासारख्या विविध आजारांवर आणि आरोग्याशी संबंधित मुद्द्यांविषयी विस्तृत माहिती पुरविली जाते. पुणे विद्यापीठ ‘हेल्प लाईन’ (दूरध्वनी समुपदेशन)  1999  मध्ये सुरू करण्यात आले आणि एसटीडी / एचआयव्ही / एड्स आणि लैंगिकता या विषयावर मार्गदर्शन करीत आहे. जीवनशैलीचा प्रसार करण्यासाठी 2002 मध्ये फिटनेस अँड हेल्थ चेकअप सेंटरची स्थापना करण्यात आली ज्यामुळे रोगाचा प्रतिबंध आणि दीर्घ दीर्घायुष्य वाढेल. योग एज्युकेशन सेंटरची स्थापना २००२ साली युजीसीच्या अनुदानाने झाली.

ऑनलाईन आरोग्य केंद्र

 

चालण्याचा ट्रॅक

  1. मध्ये सुवर्ण महोत्सवी उत्सवाचा एक भाग म्हणून, विद्यापीठाच्या मुख्य गेटजवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याभोवती लांब बंद लूप वॉकिंग ट्रॅक ठेवण्यात आला होता. प्रत्येक पहाटे आणि संध्याकाळी या ट्रॅकवर मोठ्या संख्येने लोक जॉगिंग करतात.

बस सेवा

पुणे शहरातील सर्व महत्त्वाच्या ठिकाणी विद्यापीठाला जोडणारी नियमित लोकल बस सेवा आहे.

बँकिंग आणि पोस्टल सेवा

बँक ऑफ महाराष्ट्र एक्सटेंशन काउंटर प्रशासकीय भवन मध्ये स्थित आहे आणि कॅम्पसमध्ये आर्थिक सेवा पुरवतो. कॅम्पसमध्ये एक पूर्ण विकसित कार्यालय आहे, जे पारंपारिक आणि आधुनिक दोन्ही मेलिंग सेवा प्रदान करते. विविध धोरणात्मक बिंदूंवर, टेलिफोन आणि पुनर्प्रोग्राफी सुविधा उपलब्ध आहेत.

रोजगार माहिती आणि मार्गदर्शन ब्यूरो

विद्यार्थ्यांना फायदेशीर रोजगार मिळविण्यात मदत करण्यासाठी रोजगार योजनांना प्रोत्साहन देते. स्वयंरोजगार योजनेंतर्गत विद्यार्थ्यांना स्वत: चा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी उद्योजकांना मार्गदर्शन केले जाते. पुढे, भारत आणि परदेशात रोजगाराच्या संधी, शिष्यवृत्ती आणि फेलोशिप याविषयी विस्तृत माहिती प्रदान केली जाते.

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र (ISC)

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र आंतरराष्ट्रीय ट्रांझिट हाऊस आणि आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी वसतिगृह चालविते. आंतरराष्ट्रीय संशोधन केंद्र बांधण्याचे काम सुरू झाले आहे.

इतर सुविधा

कॅम्पसमध्ये माहिती व तंत्रज्ञान उद्याने, वायरलेस कनेक्टिव्हिटीसह इंटरनेट सुविधा, सार्वजनिक टेलिफोन-एसटीडी / आयएसडी, फोटोकॉपी आणि स्कॅनिंग, रेखीय आणि नॉन-रेखीय व्हिडिओ संपादन सुविधा उपलब्ध आहेत.

विद्यार्थी सुविधा केंद्र

विद्यापीठाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर असलेले, विद्यार्थी सुविधा केंद्र पुणे विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांना एकाच छताखाली महत्त्वाच्या सेवा पुरवण्याचे उद्दीष्ट आहे. सध्या, ऑफरवरील सेवेमध्ये परीक्षा विभाग आणि बीसीयूडी विभागाशी संबंधित विविध कागदपत्रे / प्रमाणपत्रे अर्ज करणे आणि प्राप्त करणे समाविष्ट आहे.

या सेवांचे वर्गीकरण चार विस्तृत भागात केले जाते

परीक्षा संबंधित

बीसीयूडी संबंधित

बाह्य संबंधित

सामान्य सेवा

विविध कागदपत्रे / प्रमाणपत्रांसाठी अर्ज करणे आता सोपे आहे. एखादा विद्यार्थी ऑनलाईन अर्ज करु शकतो आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र किंवा एचडीएफसी बँकेच्या कोणत्याही शाखेत पैसे भरण्याचे आव्हान स्वयंचलितपणे जनरेट करू शकतो. विशिष्ट अनुप्रयोगांसाठी देयके क्रेडिट / डेबिट कार्डद्वारे देखील दिली जाऊ शकतात. देयक पुरावा व आवश्यक कागदपत्रांसह पूर्ण व विधिवत स्वाक्षरी केलेले अर्ज विद्यार्थी सुविधा केंद्रात सादर करता येतील. आवश्यक कागदपत्रे केंद्राकडून निर्धारित तारखेला गोळा करता येतात.

छापखाना

विद्यापीठाचे स्वतःचे प्रिंटिंग प्रेस आहे आणि ते मुद्रण आणि प्रकाशनाच्या आवश्यकतेची काळजी घेतात. 1950 मध्ये फलटण राज्याद्वारे पुरविल्या जाणार्‍या यंत्रसामग्री व कर्मचार्‍यांनी प्रेसची स्थापना केली. प्रेसने वेळोवेळी नवीन मशीन्स व तंत्रज्ञान हस्तगत केले असून युनिव्हर्सिटी प्रेसचे संपूर्ण आधुनिकीकरण करण्यासाठी नूतनीकरणाची कामे चालू आहेत.

केंद्रीय कार्यशाळा

केंद्रीय कार्यशाळा विद्यापीठ सेंट्रल वर्कशॉपची स्थापना झाली आणि त्यात खालील विभाग आहेत: मेकेनिकल सेक्शन, ग्लास ब्लोइंग सेक्शन, एअर कंडिशनिंग अँड रेफ्रिजरेशन रिपेयर सेक्शन, सुतारकाम विभाग आणि फोटोग्राफी सुविधा.

विभाग

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

विद्यापीठात विभाग आणि केंद्रे आहेत, विज्ञान, सामाजिक विज्ञान, व्यवस्थापन, कायदा इ. चे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.

मानववंशशास्त्र विभाग

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने स्थापन केलेल्या प्राण्यांपैकी प्राणीशास्त्र विभाग एक होता. प्राणीशास्त्रात पदव्युत्तर कार्यक्रम (एम. एससी., एम. फिल आणि पीएचडी.) ही ऑफर करते.

मीडिया आणि कम्युनिकेशन स्टडीज विभाग (डीएमसीएस);  1990  मध्ये त्याची स्थापना झाली. हे माध्यम आणि दळणवळण अभ्यास (एम. एससी) मध्ये दोन वर्षांचा (अंतःविषय) पूर्ण-वेळेचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम देते. द्वितीय वर्षाचा हा मास्टर कोर्स मीडिया रिसर्च आणि व्हिडीओ प्रोडक्शन अशा दोन वैशिष्ट्यीकृत सुविधा पुरवतो. डीएमसीएस एम.फिल आणि पीएचडी देखील देते. मीडिया आणि कम्युनिकेशन स्टडीज मध्ये.

भूगोल विभाग  स्थापन करण्यात आला. दरवर्षी विभाग एम.ए. / एम.एस्सी., एम.फिल आणि पी.एच.डी अभ्यासक्रमांसाठी विद्यार्थ्यांना प्रवेश देतो. हा विभाग विद्यार्थ्यांना रिमोट सेन्सिंग आणि जिओस्पॅटीअल इन्फॉर्मेशन सिस्टम (जीआयएस आणि आरएस) चा कोर्स देखील पुरवतो.

भू-विज्ञान विभाग

बायोइन्फॉरमॅटिक्स अँड बायोटेक्नॉलॉजी इन्स्टिट्यूट ही एक स्वायत्त संस्था आहे जी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाशी संबंधित आहे. बायोइन्फॉरमॅटिक्स आणि बायोटेक्नॉलॉजीमधील संशोधन आणि विकास क्रियाकलापांना प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने याची स्थापना केली गेली.

रसायनशास्त्र विभाग विद्यापीठाने स्थापित केलेल्या सुरुवातीच्या काळातला एक होता. त्याला सीएएस दर्जा मिळाला आहे (केमिस्ट्रीसाठी प्रगत अभ्यास केंद्र). त्याच्या संशोधन कार्यक्रमांमध्ये संगणकीय रसायनशास्त्र, सेंद्रिय रसायनशास्त्र आणि अजैविक रसायनशास्त्र आणि जैव रसायनशास्त्र यासारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. भारतातील संशोधन संस्था नॅशनल केमिकल लॅबोरेटरी (एनसीएल) सह विभागाचे सहकार्य आहे. विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र केंद्रीय संगणक प्रयोगशाळा आहे.

मायक्रोबायोलॉजी विभाग, पुणे विद्यापीठ. हा एक स्वायत्त विभाग आहे आणि मायक्रोबायोलॉजीचा क्रेडिट आधारित अभ्यासक्रम आहे ज्यामध्ये इम्युनोलॉजी, मेडिकल मायक्रोबायोलॉजी, आण्विक जीवशास्त्र, औद्योगिक मायक्रोबायोलॉजी आणि बायोकेमिस्ट्री या विषयांचा समावेश आहे.

साहित्य विज्ञान विभाग.

व्यवस्थापन विज्ञान विभाग (पुणे) ही विद्यापीठातर्फे चालविली जाणारी एक व्यवसाय शाळा आहे.   सुमारे  360० विद्यार्थी आहेत. 2007–08 मध्ये, त्याने एमबीए ++ कोर्स सुरू केला. हे बायोटेक्नॉलॉजी स्पेशलायझेशनसह एमबीए देखील देते.

जैव तंत्रज्ञान विभाग राष्ट्रीय जैवतंत्रज्ञान मंडळाने सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठास एम.एस्सी मध्ये प्रशिक्षण देण्यासाठी त्यांच्या पाच केंद्रांपैकी एक म्हणून निवडले. बायोटेक्नॉलॉजी.

पर्यावरण विज्ञान विभाग  मध्ये आंतरशाखेच्या शाळा म्हणून स्थापन करण्यात आली.

युनिप्यून पर्यावरण विज्ञान विषयात पदवी अभ्यासक्रम परिचय. अभ्यासक्रम 2018-2019 च्या शैक्षणिक वर्षापासून सुरू झाला.

शिक्षण आणि शैक्षणिक विज्ञान क्षेत्रातील शिक्षक आणि शिक्षणावरील विशेष शिक्षण क्षेत्रात उच्च शिक्षण केंद्र म्हणून उद्दीष्टाने शिक्षण विभाग 1990  मध्ये स्थापन करण्यात आला.

संगणक विज्ञान विभाग  1980  मध्ये कॉम्प्यूटर सायन्समधील बीएससी  पदवीपर्यंत एक वर्षाचा कार्यक्रम सुरू झाला. एम.सी.ए. एम. टेक या कार्यक्रमाची सुरूवात 1983 मध्ये झाली. 1985 मध्ये पदवी कार्यक्रम आणि एक वर्षाचा बी.एस्सी. (अप्लाइड) प्रोग्राम दोन वर्षांच्या एम.एस्सी. 1986 मध्ये संगणक विज्ञान विषयात.

मानसशास्त्र विभाग,

भौतिकशास्त्र विभाग  1952 मध्ये सुरू झाला. त्याच्या संशोधन कार्यक्रमांमध्ये साहित्य विज्ञान, सॉलिड स्टेट फिजिक्स, कंडेन्डेड मॅटर फिजिक्स, नॉनलाइनर डायनेमिक्स, स्कॅनिंग टनेलिंग मायक्रोस्कोपी, क्लाउड फिजिक्स, पातळ / जाड फिल्म, डायमंड सीओटींग्ज, न्यूक्लियर अँड एक्सिलरेटर फिजिक्स, लेझर, प्लाझ्मा फिजिक्स, फील्ड इलेक्ट्रॉन / आयन मायक्रोस्कोपी, बायोफिजिक्स इ. फिस्ट प्रोग्राम अंतर्गत विभागाला डीएसटी / भारत सरकारकडून निधी प्राप्त झाला आहे.

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रोपिकल मेटेरॉलॉजी (आयआयटीएम), पुणे आणि विभाग संयुक्तपणे घेतलेल्या वातावरणीय आणि अंतराळ विज्ञान विभाग वायुमंडलीय विज्ञानात पदव्युत्तर कार्यक्रम (एम. एससी., एम. टेक. आणि पीएच.डी.) देतात.

इलेक्ट्रॉनिक विज्ञान विभाग 1984 मध्ये सुरू झाला.. दरवर्षी 30 विद्यार्थ्यांना प्रवेश परीक्षेद्वारे पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी घेतले जाते.

पर्यावरण विभाग

इन्स्ट्रुमेंटेशन सायन्स विभाग (यूएसआयसी) ही विद्यापीठाच्या कार्यशाळेपासून सुरू केलेली आहे. भौतिकशास्त्र विभागाने वापरलेली साधने तयार करणे आणि त्यांची देखभाल करण्यासाठी भौतिकशास्त्र विभागाचा विस्तार म्हणून या विभागाची कल्पना केली गेली होती आणि नवीन उपकरणे तयार आणि चाचणी करण्यासाठी एक नमुना प्रयोगशाळा म्हणून काम केले होते. प्रारंभी विभागाने एम.एस्सी चालविणे सुरू केले. अप्लाईड इलेक्ट्रॉनिक्ससाठीचा कार्यक्रम स्वायत्तपणे, विद्यार्थ्यांच्या फी आणि संशोधन प्रकल्पांद्वारे मोठ्या प्रमाणात अनुदानित. व्यापक लक्ष देण्यासाठी एम.एस्सी. अप्लाइड इलेक्ट्रॉनिक्स कोर्स हळूहळू एम.एस्सी मध्ये बदलला. सेन्सर आणि ट्रान्सड्यूसर, तसेच उत्पादनाच्या डिझाइनवर अतिरिक्त लक्ष केंद्रित करणारा इन्स्ट्रुमेंटेशन सायन्स कोर्स. याव्यतिरिक्त एम.एस्सी. अर्थात, विभागात एक सेन्सर लॅब उपलब्ध आहे जी भौतिकशास्त्र आणि इलेक्ट्रॉनिक्स विभागांच्या सहकार्याने पीएचडी उमेदवारांना स्वतंत्र संशोधन कार्यासाठी आंतरशास्त्रीय वातावरण प्रदान करते.

*मॉडेलिंग अँड सिम्युलेशन सेंटर (सीएमएस) विद्यापीठातील एक स्वायत्त केंद्र आहे. 2003 मध्ये त्याची स्थापना झाली.

इंटरडिसिप्लिनरी स्कूल ऑफ सायंटिफिक कम्प्यूटिंग (आयएसएससी)

भाषाशास्त्र विभाग

सांख्यिकी विभाग  1953 मध्ये स्थापन करण्यात आला. विभाग विद्यापीठाच्या मुख्य इमारतीत होता. प्रा. व्ही. एस. हुजुरबाजार हे पहिले प्रमुख होते.  नंतर त्याचे नाव ‘रेंगलर परांजप्ये गणित अनि सांख्यशास्त्र भवन’ असे ठेवले गेले. १ 6 66 मध्ये सांख्यिकी विभाग विभक्त झाला. आता या विभागास ‘सांख्यिकी केंद्रातील प्रगत अभ्यास’ म्हणून मान्यता देण्यात आली.

समाजशास्त्र विभाग

गणित विभाग

राजकारण आणि लोक प्रशासन विभाग

अर्थशास्त्र विभाग अर्थशास्त्रातील मास्टर प्रोग्राम आणि डॉक्टरेट प्रोग्राम ऑफर करतो. विभागाकडे परराष्ट्र व्यापारात पदव्युत्तर पदविका आहे.

आर्किटेक्चर विभाग

संरक्षण आणि धोरणात्मक अभ्यास विभाग

नगर अभ्यास नियोजन विभाग

इनोव्हेशन, इनक्युबेशन आणि एंटरप्राइझ सेंटर

परदेशी भाषा विभाग  1940 मध्ये रानडे संस्थेच्या इमारतीत सुरू करण्यात आला. त्यात जर्मन, फ्रेंच, रशियन, जपानी आणि स्पॅनिश भाषांचे प्राथमिक स्तरापासून ते पदव्युत्तर अभ्यासक्रम अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. बॅचेस सकाळी तसेच संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात. दरवर्षी १00०० पेक्षा जास्त विद्यार्थी नोंदणी करतात.

तंत्रज्ञान विभाग उद्योग संबंधित संशोधन समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी संशोधन मंच प्रदान करते. हे उद्योग-विद्यापीठ प्रायोजित एम.टेक-पीएच.डी. चालविते. एकात्मिक कार्यक्रम ‘तंत्रज्ञान संकाय’ च्या छाताखाली चार तंत्रज्ञान बोर्ड स्थापन करण्यात आले आहेत.

स्पर्धा परीक्षा केंद्र (सीईसी): विविध सरकारी स्पर्धा परीक्षांच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांसाठी आहे.

क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले महिला अभ्यास केंद्र.

कौशल्य विकास केंद्रः, पीजी विद्यार्थ्यांसाठी  क्रेडिट कौशल्य विकास कोर्स सुलभ करण्यासाठी विभागाकडे जाते. विभागात ऑटोमोव्ह ऑटोमेशन, नूतनीकरण करणारी ऊर्जा, रिटेल मॅनेजमेंट, आयटी आणि आयटीएस, ज्वेलरी डिझायनिंग आणि जेमोलॉजी ही पाच बी.

माहिती तंत्रज्ञान (आयटी) सेलः शैक्षणिक कार्ये संबद्धता, पात्रता यासारख्या सर्व आयटी ऑटोमेशन प्रकल्पांचे समाकलन आणि एकत्रिकरण करण्यासाठी आयटी व्यवस्थापकाच्या नेतृत्वात आयटी सेलची स्थापना ; मध्ये करण्यात आली होती; परीक्षा कार्ये – फॉर्म, प्रमाणपत्रे; वित्त कार्य – ऑनलाइन देयके; प्रशासन कार्ये – विद्यापीठात भरती, ईसेवा पुस्तक. विद्यापीठाला महारसत्र राज्य ई-गोवर्नेस सिल्व्हर अवॉर्ड मिळाला आहे.

२०२० च्या टाइम्स उच्च शिक्षण वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंगमध्ये सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ जगातील 1०8०० होते,  तसेच आशियातील 135  आणि २०२० मध्ये उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था विद्यापीठ क्रमवारीत २०२० च्या क्यूएस वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंगने २०२० मध्ये आशियात १ आणि  मध्ये ब्रिक्स राष्ट्रांतील विद्यापीठांमध्ये १०० वे स्थान मिळवले.

२०२० मध्ये राष्ट्रीय संस्थात्मक रँकिंग फ्रेमवर्कद्वारे हे संपूर्ण भारतात १ व्या स्थानावर होते आणि विद्यापीठांमध्ये ते 9th वे स्थान

1.ओडिशामधील खेलो इंडिया युनिव्हर्सिटी गेम्समध्ये 26 फेब्रुवारी 2020 रोजी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या पाचव्या दिवशी पंधरा सुवर्ण, आठ रौप्य व 6 कांस्यपदकांसह 29 पदकांसह अव्वल स्थान आहे.

2.नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय विज्ञान दिनानिमित्त विज्ञान संप्रेषण आणि लोकप्रियतेसाठी केलेल्या भूमिकेसाठी राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या जोइता सरकार २१ जणांपैकी एक आणि राज्यातील शैक्षणिक संस्थेतली एकमेव व्यक्ती होती.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या (एसपीपीयू) स्पर्धात्मक परीक्षा केंद्रातील चार विद्यार्थी विक्री कर निरीक्षकासाठी महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (एमपीएससी) नागरी सेवा परीक्षांच्या संबंधित विभागात राज्यात प्रथम आले आहेत.

 

 संदर्भ

“इंग्रजीमधील आदर्श वाक्य – पुणे विद्यापीठ प्रतीक तपशील”. पुणे विद्यापीठ. 22 जुलै 2011

“विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांची नावनोंदणी तपशील”. www.ugc.ac.in. 10 फेब्रुवारी 2020

“पुणे कॅम्पस विद्यापीठ”. पुणे विद्यापीठ. 2010. 29 ऑगस्ट 2011 रोजी मूळकडून संग्रहित. 29 सप्टेंबर 2011

“भारतातील सर्वोत्कृष्ट विद्यापीठे 2018”. 13 सप्टेंबर 2018

“पुणे विद्यापीठाचा इतिहास”. पुणे विद्यापीठ. 21 सप्टेंबर 2013

“पुणे विद्यापीठ 65 वर्षांचे झाले: निझाम गेस्ट हाऊस ऑफ द ईस्ट – ताज्या बातम्या आणि अद्यतने ताज्या बातम्या आणि विश्लेषणे”. 10 फेब्रुवारी 2014. 20 मे 2018

“हे सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ” आहे. टाईम्स ऑफ इंडिया.

“विभागांची यादी”. पुणे विद्यापीठ. 22 सप्टेंबर 2013

“संबद्ध महाविद्यालये आणि संस्थांची यादी”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 22 सप्टेंबर 2013 .

“युनिप्युन पर्यावरण विज्ञान विषयात पदवी अभ्यासक्रम परिचय”. www.collegesear

“परदेशी भाषा विभाग: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ”. www.unipune.ac.in. 20 मे 2018

“वापरलेले मोबाइल कॉंक्रिट क्रेशर, वापरलेले मोबाइल जबडा क्रशर”. cecunipune.in. 20 मे 2018

“महिला अभ्यास केंद्र विभाग: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ”. www.unipune.ac.in. 25 फेब्रुवारी 2017

“सुविधा”. पुणे विद्यापीठ. 22 सप्टेंबर 2013 रोजी मूळकडून संग्रहित. 21 सप्टेंबर 2013

“कुलगुरूंची यादी”. 20 ऑगस्ट 2018

“येमेनचा नवीन स्थायी प्रतिनिधी प्रमाणपत्रे सादर करतो”. संयुक्त राष्ट्र

“विस्टास्प कारभारी हे अर्लिंगटन येथील टेक्सास विद्यापीठातील आठवे अध्यक्ष म्हणून शिरस्त्राण घेत आहेत.” पीआर न्यूजवायर. 1 जून 2013.

“सी. कुमार एन. पटेल”. अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ फिजिक्स. 22 सप्टेंबर 201.

“क्यूएस वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंग्स 2021”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स

“क्यूएस एशिया विद्यापीठ क्रमवारीत 2020”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स लिमिटेड. 2020.

“क्यूएस ब्रिक्स विद्यापीठ क्रमवारीत 2019”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स लिमिटेड. 2018.

“टॉप 1000 वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंग 2020”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2019.

“टाइम्स उच्च शिक्षण आशिया विद्यापीठ क्रमवारीत (2020)”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2020. 4 जून 2020

“टाइम्स उच्च शिक्षण उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था विद्यापीठ क्रमवारीत (2020)”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2020. 13 मार्च 2020

“राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क 2020 (एकंदरीत)”. राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क. शिक्षण मंत्रालय. 11 जून 2020.

“राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क २०२० (विद्यापीठे)”. राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क. शिक्षण मंत्रालय. 11 जून 2020.

“द वीक इंडिया युनिव्हर्सिटी रँकिंग्ज 2019”. आठवडा. 18 मे 2019. 9 जून 2020

“आउटलुक इंडिया युनिव्हर्सिटी रँकिंग्ज 2019”. आउटलुक. 18 जुलै 2019. 10 जून 2020 .

“किट्टीमध्ये 29 पदकांसह सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ आरामात अव्वलस्थानी आहे.” द इंडियन एक्सप्रेस. 29 फेब्रुवारी 2020. 9 मार्च 2020

29 फेब्रुवारी, अर्ध नायर | टीएनएन | 2020; IST, 04:44. “एसपीपीयू विद्यार्थ्याला प्राणीमुक्त फार्म टेस्ट स्टोरीसाठी पुरस्कार | पुणे न्यूज – टाइम्स ऑफ इंडिया”. टाइम्स ऑफ इंडिया.

सर्व शिक्षा अभियान

सर्व शिक्षा अभियान

#6 ते 14 वर्षे वयोगटातील बालकांना मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा मुलभूत अधिकार देणा-या भारतीय राज्यघटनेच्या 86 व्या तरतुदीनुसार, प्राथमिक शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाचे ध्येय गाठण्यासाठी, केंद्र सरकार सर्व शिक्षा अभियान हा पथदर्शी कार्यक्रम राबवत आहे.
#1.1 दशलक्ष वसाहतींमधील 192 दशलक्ष मुलांच्या प्राथमिक शिक्षणाची गरज भागवण्यासाठी, राज्य शासनांच्या भागीदारीसह सर्व शिक्षा अभियान राबवले जात आहे.
#शाळा नसलेल्या भागांमध्ये नव्या शाळा सुरु करणे आणि शाळा असतील त्या ठिकाणी अतिरिक्त वर्गखोल्या, प्रसाधनगृहे, पेयजल, देखभाल अनुदान आणि शाळेत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी अनुदान प्राप्त करून देणे असे उपक्रम या कार्यक्रमांर्गत राबवले जातात.

उद्दिष्टये

(१) सर्व ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील शाळेतील मुलांना अध्यापनाची हमी देणे,

(२) इ. स.२००६ पूर्वी सर्व मुलेमुली शाळेत, शिक्षण हमी केंद्रात, पर्यायी शाळेत अथवा शाळेत परत आणणाऱ्या व्यवस्थेत दाखल करणे,

(३) इ. स. २००७ पूर्वी सर्व मुलामुलींना पाच वर्षांचे प्राथमिक शिक्षण देणे,

(४) इ. स. २०१० पूर्वी सर्व मुलांना आठ वर्षांचे प्राथमिक शिक्षण देणे,

(५) समाधानकारक, दर्जेदार प्राथमिक शिक्षणावर तसेच जीवनासाठीच्या शिक्षणावर भर देणे,

(६) इ. स. २००७ पूर्वी प्राथमिक शिक्षणातील सर्व स्तरांवरील उणिवा दूर करून जातिनिरपेक्ष व मुलामुलींना समान शिक्षण देणे तसेच लिंगभेद व समाजाच्या विविध घटकांतील दरी इ. स. २००७ पर्यंत भरून काढणे आणि इ. स. २०१० पर्यंत प्राथमिक शिक्षणाची सर्वांना समान पातळी निर्माण करणे,

(७) इ. स. २०१० पर्यंत सर्व मुलेमुली शाळा सोडणार नाहीत, याची दक्षता घेणे.’

 

सर्व शिक्षा अभियान :

 

भारतातील ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील सर्व मुलांना प्राथमिक शिक्षण देणारी एक बहुव्याप्त योजना. ही योजना केंद्र शासनाच्या शैक्षणिक कार्यकमांपैकी एक आदर्श ( फ्लॅगशिप) योजना असून, प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण निर्धारित कालावधीत प्राप्त करणे, हा तिचा मूळ उद्देश आहे. यूनेस्कोने आपल्या घटनेत लिंग, जात, धर्म, आर्थिक-सामाजिक स्तर असा कोणताही भेद न करता सर्वांना समान शिक्षण मिळायला हवे, असे नमूद केले आहे. शिक्षण हा मूलभूत हक्क असल्याने जागतिक पातळीवर त्यास मान्यता देण्यात आली आहे. भारतीय राज्यघटनेने आपल्या मार्गदर्शक तत्त्वांत १४ वर्षांपर्यंतच्या मुलांना मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाविषयी तत्त्वे नमूद केली आहेत. संविधानातील निदेशक तत्त्वानुसार राज्य हे या संविधानाच्या प्रारंभापासून दहा वर्षांच्या आत सर्व बालकांना त्यांच्या वयास चौदा वर्षे पूर्ण होईपर्यंत मोफत व सक्तीचे शिक्षण देण्यासाठी प्रयत्नशील राहील ( भाग-४, अनुच्छेद ४५). सर्वोच्च न्यायालयानेही या तत्त्वाचा पुरस्कार केला होता. त्यास अनुसरून इ. स. २००२ मध्ये शहाऐंशीव्या घटना-दुरूस्तीने ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलामुलींच्या मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा कायदा संमत करण्यात आला, तो आता मूलभूत हक्क झाला आहे. या उपकमास इ. स. २००१ मध्ये प्रारंभ झाला

केंद्र शासनाने मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाबाबत उचललेले अभिनव पाऊल म्हणून सर्व शिक्षा अभियानाकडे पाहता येईल. बालकांच्या शिक्षणाशी संबंधित असणाऱ्या सर्व घटकांचा विकास घडवून आणण्यासाठी अनेक उपकमांचा यात अंतर्भाव केला आहे. हा कार्यक्रम स्थानिक स्वराज्य संस्था, राज्य सरकारे आणि केंद्र शासन यांच्या सहकार्याने राबविण्यात येतो. राज्यांना त्यांच्या स्वत:च्या दृष्टिकोणातून प्राथमिक शिक्षणाचा विकास करण्याची संधी देण्यात आली आहे.

या योजनेचा भारतभर प्रसार करण्याचे केंद्र शासनाचे उद्दिष्ट असून, त्यात मुख्यत्वे मुली आणि अनुसूचित जातिजमातींतील मुले यांच्या गरजांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. इ. स. २००७ पासून सुरू झालेल्या अकराव्या पंचवार्षिक योजनेत सर्वाधिक तरतूद (१९%) शिक्षणावर करण्यात आली आहे. या पंचवार्षिक योजनेच्या आराखड्यात अनुसूचित जातिजमाती, भटके वर्ग, आर्थिक मागास, अल्पसंख्यांक यांच्यासह मुलींच्या शिक्षणाची स्थिती दयनीय असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे वरील घटकांसह योजनाकर्त्यांनी मुलींच्या शिक्षणावर विशेष भर दिला आहे. मुलींच्या शिक्षणासाठी शाळांमध्ये महिला शिक्षिकांचे प्रमाण वाढविण्यावर केंद्र शासनाने भर दिला आहे. कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय, नॅशनल प्रोगॅम ऑफ गर्ल्स ॲट एलिमेंटरी लेव्हल अशा नवीन योजना केवळ मुलींच्या शिक्षणासाठी केंद्र सरकारने सुरू केल्या आहेत. केंद्र व राज्य शासन यांच्यात निधीविषयी ५० : ५० टक्के अशी विभागणी करण्यात आली आहे.

#कार्यवाही

या योजनेच्या प्रभावी कार्यवाहीसाठी इ. स. २००५-२००६ दरम्यान भारतातील ६०० जिल्ह्यांत सर्व शिक्षा अभियानाने ३५,३०६ नवीन शाळांना परवानगी दिली. १,५६,६१० नवीन शिक्षक नेमले, ३४,२६२ नवीन शालेय वास्तू व १,४१,८८६ वर्गखोल्या बांधल्या. या शाळांतून ६५,७७१ स्वच्छतागृहे बांधली आणि ४०,७६० शाळांतून पिण्याच्या पाण्याची सुविधा केली. ६.१२ कोटी मुलांना मोफत पाठयपुस्तके व गणवेश दिले. या सर्व जिल्ह्यांतील सु. ३२,५२,७८५ शिक्षकांना प्रशिक्षित करण्यात आले. २००५-२००६ या आर्थिक वर्षात केंद्र शासनाने राज्यांना सु. ७,५२७.२३ कोटी रूपये अनुदान दिले होते तर २००८-०९ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात या अभियानासाठी १३,१०० कोटी रूपये इतकी तरतूद करण्यात आली.

प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण करणे, हे या अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे तथापि भारतात ६ ते १४ वयोगटातील लाखो मुले शिक्षणापासून वंचित आहेत (२००७). या वयोगटातल्या एकूण मुलांच्या ५ ते १५ टक्के मुले शाळेत जातच नाहीत व जी जातात त्यांपैकी निम्म्याहून अधिक कशीबशी पाचवी इयत्ता पूर्ण करतात. एका बाजूला देशभरात मिळून जवळजवळ सव्वाअकरा लाख शाळा असल्याचे आशादायी चित्र आहे, तर दुसऱ्या बाजूला त्यातल्या लाखभर शाळांना योग्य इमारती  नाहीत, ८५ हजार शाळांमध्ये फळे ( ब्लॅकबोर्ड ) नाहीत आणि २२ हजार शाळांमध्ये शिक्षक नसल्याचे सांगण्यात येते.

सर्व शिक्षा अभियानांतर्गत पर्यायी शिक्षणाच्या विविध योजना कार्यान्वित करण्यात आल्या आहेत. महाराष्ट्रातील पर्यायी शिक्षणाच्या योजना पुढीलप्रमाणे : (१) वस्तीशाळा, (२) महात्मा फुले प्राथमिक हमी योजना, (३) महात्मा फुले उच्च माध्यमिक शिक्षण हमी योजना, (४) राजीव गांधी संधी शाळा योजना, (५) स्थलांतरित कामगारांच्या मुलांसाठी महात्मा फुले शिक्षण हमी योजना, (६) सेतुशाळा, (७) उपचारात्मकवर्ग, (८) गामी वसतिगृह आणि (९)कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय इत्यादी.

सर्व शिक्षा अभियानाच्या माध्यमातून मुलींच्या शिक्षणावर विशेष भर लागेला.२००१ सालच्या जनगणने नुसार देशातील स्त्री-साक्षरते चे प्रमाण ४५.८ टक्के एवढे आहे, तर महाराष्ट्रात हेच प्रमाण ६७.५१ टक्के इतके आहे. स्त्री-साक्षरतेचे हे प्रमाण उंचावण्यासाठी केंद्र शासनाने ‘ प्राथमिक स्तरावरील मुलींच्या शिक्षणासाठी एक विशेष योजना ’ या अभियानांतर्गत सुरू केली आहे. शैक्षणिक दृष्टया मागे असलेल्या तालुक्यात ती राबविली जाते. मुलींच्या शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी सोयी निर्माण करणे आणि मुलींची उपस्थिती टिकविण्यासाठी विविध उपाययोजना करून शिक्षणासाठी मुलींचा सहभाग मिळविणे, तसेच मुलींच्या सक्षमीकरणासाठी जास्तीतजास्त स्थानिक संदर्भ शिक्षणामध्ये अंतर्भूत करणे, हा या योजनेचा उद्देश आहे. यांबरोबरच शाळा सोडून दिलेल्या अथवा शाळेत न येणाऱ्या मुलींसाठी शाळेतच वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून दिली, तर मुलींना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचे उद्दिष्ट सहज साध्य होऊ शकेल, या विचाराने याच योजनेंतर्गत ‘ कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय ’ ही योजना राबविली जाते.

महाराष्ट्रात हा कार्यक्रम ‘ सर्व शिक्षण मोहीम ’ म्हणून ओळखला जातो. सर्व शिक्षण मोहिमेची अंमलबजावणी महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषद, मुंबई या स्वायत्त शिक्षण संस्थेकडे सोपविण्यात आली असून, ही मोहीम प्रभावीपणे राबविण्यासाठी प्राथमिक शिक्षण संचालनालय, पुणे येथे सर्व शिक्षण मोहीम संनियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात आला आहे. या योजनेखाली २००५-०६ दरम्यान ८७६.५१ कोटी रूपयांची आर्थिक तरतूद करण्यात आली व ६०४.५९ कोटी रूपये इतका खर्च करण्यात आला तर इ.स. २००७-०८ या शैक्षणिक वर्षात पहिली ते आठवीपर्यंतच्या वर्गांत एकूण १,५७,६३,८३० पटसंख्या होती त्यांपैकी ७२,६६,२२६ मुली व ८४,९७,६०४ मुले होती. सर्व शिक्षा अभियानाच्या अंतर्गत विशेष गरजा असणाऱ्या विदयार्थ्यांनाही सामावून घेता यावे, यासाठी राज्य शासनाने २००४-०५ साली ‘ अपंग समावेशित शिक्षण ’ हा प्रकल्प सुरू  केला  आहे.  या  प्रकल्पाच्या  अंतर्गत  ६  ते  १८  वयोगटातल्या अपंग मुलांना शोधून त्यांना नेहमीच्या शिक्षणात सामावून घेण्यासाठी खास भर दिला जाणार आहे. प्रकल्पाअंतर्गत केलेल्या सर्वेक्षणा-नुसार राज्यात १०,३३,५६३ अपंग विदयार्थी आहेत. या विदयार्थ्यांपैकी दृष्टिदोष, श्रवणदोष, मतिमंद असणाऱ्या विदयार्थ्यांना प्रत्येकी ७६० म्हणजेच २,२८० शिक्षकांची गरज आहे त्यांपैकी केवळ ९३७ पदे भरली  गेली आहेत.

एकूणच सर्व शिक्षा अभियान हा शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाच्या वाटचालीतील एक महत्त्वाचा कांतिकारक टप्पा आहे. त्याचे वैशिष्टय म्हणजे समाजातील सर्व घटकांच्या मदतीने आणि सहभागाने शिक्षणाबाबत लोकजागृती करणे अपेक्षित आहे. यांमध्ये शिक्षक, महिलामंडळ, ग्रामशिक्षण समिती, युवामंडळ, पालकसंघ, स्वयंसेवी संस्था इत्यादींच्या मदतीने लोकजागृती आणि प्रबोधन यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. भारतातील प्राथमिक शिक्षणाचा चेहरामोहरा बदलण्याची क्षमता या अभियानात असून त्याची प्रभावी अंमलबजावणी झाल्यास ‘ सारे शिकुया, पुढे जाऊया ’ हे अभियानाचे घोषवाक्य सार्थ ठरेल.

 

स्रोत: http://mpsp.maharashtra.gov.in/SITE/Information/SSA.aspx?ID=11;

पूर्व प्राथमिक शिक्षण

पूर्व प्राथमिक शिक्षण

पूर्व प्राथमिक शिक्षण, बालपणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांत शिक्षण, बालपणात प्रारंभ आणि प्राथमिक शाळेत प्रवेश केल्यावर सुमारे पाच, सहा, किंवा सात वर्षांच्या वय

शिक्षणासाठी संस्थात्मक व्यवस्था जगभरात मोठ्या प्रमाणात बदलतात, जसे संस्थांना लागू केलेली नावे. सामान्यत: अर्भकांच्या काळजीसाठी केंद्राला दिलेल्या अटी – लहानपणाच्या पहिल्या टप्प्यातील (सुमारे तीन महिने ते तीन वर्षे वयाची) – अर्भक शाळा, डे केअर, डे नर्सरी आणि क्रेच , सर्वात सामान्य म्हणजे  नर्सरी शाळा आणि बालवाडी. सामान्यतः,बालवाडीच्या आधी (चार किंवा पाच ते सहा वयोगटांसाठी) , जे शालेय वयाच्या मुलांसाठी आहे ज्यांना पुरेसे परिपक्व मानले जात नाही आणि म्हणून ते प्राथमिक शाळेसाठी एक प्रकारची तयारी शाळा म्हणून काम करतात. बालवाडी प्राथमिक शिक्षणाचा एक भाग मानली जाते.

 

पूर्व प्राथमिक शिक्षण इतिहास

आधुनिक काळातील बालपण शिक्षणाच्या  जोडलेले नाव म्हणजे जोहान फ्रेडरिक ओबर्लिन, वाल्डर्सबॅकमधील अल्साटियन लुथरन पाद्री, ज्यांनी 1767 मध्ये प्रथम सॅले डी’आसाइल शिशु शाळा, त्यांचे पालक शेतात काम करत असताना खूप लहान मुलांची काळजी आणि शिक्षणासाठी. इतर शिक्षकांनी त्याच्या शिशु शाळेचे अनुकरण करण्यास सुरुवात केली-लिप्पे-डेटमोल्ड, बर्लिन, कैसरवर्थ, पॅरिस आणि इतरत्र. फ्रान्समध्ये, 1833 मध्ये सॅलस डी असाइल खाजगी ते राज्य-समर्थित संस्थांमध्ये बदलले जेव्हा त्यांना राष्ट्रीय शैक्षणिक प्रणालीचा भाग बनवण्यात आले. नंतर, त्यांचे नाव अधिकृतपणे इकोल्स मॅटरनेल्स असे बदलण्यात आले.

युरोपियन खंडावरील शिशु-शालेय चळवळीच्या दृष्टीने स्वतंत्रपणे, स्कॉटिश सुधारक रॉबर्ट ओवेन यांनी 1816 मध्ये त्यांच्या मॉडेल समुदायामध्ये न्यू लानार्क इन्स्टिट्यूट फॉर द फॉर्मेशन ऑफ कॅरेक्टरची स्थापना केली. हे त्याच्या कापूस गिरण्यांमधील कामगारांच्या अंदाजे 100 मुलांना सेवा देते, मुख्यतः 18 महिने ते 10 वर्षे वयोगटातील; आणि 2 ते 5 वर्षांच्या मुलांसाठी स्वतंत्र शिशु वर्ग होते, ज्यांनी त्यांचा अर्धा वेळ शिक्षणामध्ये आणि अर्धा मनोरंजनात घालवला.

एक ते सहा वर्षांच्या मुलांची काळजी घेत होती. त्याने साध्या जिम्नॅस्टिक हालचाली, हाताचे व्यायाम, हाताला टाळ्या वाजवून आणि हालचाली मोजून सुरुवात केली.  धडे पाठ, अंकगणित सारण्या, इ.… वॉट्स दैवी आणि नैतिक गाणी आणि तत्सम स्तोत्रे लवकरच झाली, आणि मुले त्यांच्या बासरीच्या साथीने त्यांना गाण्यात कधीही कंटाळले नाहीत. त्याने छोट्या लोकांना साध्या वस्तूचे धडे दिले ज्यात त्यांनी बहुतेक बोलणे केले आणि निरीक्षण करणे आणि वर्णन करणे शिकले.

बालवाडीचे जर्मन संस्थापक फ्रेडरिक फ्रोबेल यांच्याबरोबर, बालपणातील अध्यापनशास्त्राचा पहिला पद्धतशीर सिद्धांत उद्भवला: लवकर शिक्षण घेण्याऐवजी बेबीसिटिंग किंवा सामाजिक परोपकाराचा एक प्रकार विचारात घेण्याऐवजी किंवा केवळ प्रौढ भूमिकांच्या तयारीचा कालावधी विचारात घेण्याऐवजी, फ्रोबेलने बालपण पाहिले एक विशेष टप्पा म्हणून विकास ज्या दरम्यान मुल खेळाद्वारे स्वतःला व्यक्त करतो. मुलांचे नाटक ही शोध आणि ओळखण्याची एक प्रक्रिया होती ज्याने मुलाला निसर्गातील गोष्टींची एकता, तसेच विविधता शिकवली. या शैक्षणिक परिसराने फीलबेलच्या शिक्षण संस्थेला केइलहाऊ (1816 मध्ये स्थापन केलेले) मार्गदर्शन केले, परंतु जवळच्या बॅड ब्लॅन्केनबर्ग येथे 1837 पर्यंत त्याने आपली पहिली शिशु शाळा उघडली, ज्याला त्याने नंतर बालवाडी किंवा “मुलांसाठी बाग” म्हटले. तेथे त्याने भौमितिक प्लेथिंग्ज  आणि विविध व्यायाम किंवा व्यवसाय, जसे की दुमडणे, कापणे आणि विणणे, मुलांसाठी प्रतीकात्मक रूपे वास्तविक किंवा गतिशील बनवणे तयार केले. फ्रोबेलचा असा विश्वास होता की लहान मुल औपचारिक शिक्षणाद्वारे नव्हे तर खेळ आणि अनुकरण, “स्वयं-क्रियाकलाप” द्वारे चांगले शिकले. 1852 मध्ये फ्रोबेलच्या मृत्यूनंतर 25 वर्षांच्या आत, बालवाडीची स्थापना ऑस्ट्रिया, बेल्जियम, कॅनडा, जर्मनी, ग्रेट ब्रिटन, हंगेरी, जपान, नेदरलँड्स, स्वित्झर्लंड आणि युनायटेड स्टेट्स या प्रमुख शहरांमध्ये झाली.  शाळेत मुलांना त्यांच्या स्वतःच्या शिक्षणाच्या साधनांच्या शोधात सहयोगी बनण्यास प्रवृत्त केले गेले – वास्तविकता (वास्तविक जीवनातील वस्तू) तसेच फ्रोबेलियन प्रतीकात्मक वस्तू तपासण्यासाठी.त्याचप्रमाणे लहान मुलाच्या नैसर्गिक आवेगांचे पालनपोषण किंवा अनुकूलपणे शोषण करण्याशी संबंधित – संरक्षित, विधायक मार्गाने – पूर्व प्राथमिक शिक्षणातील सर्वात प्रसिद्ध व्यक्तींपैकी एक होती, मारिया मॉन्टेसरी, ज्यांनी 1899 मध्ये सांस्कृतिकदृष्ट्या वंचित आणि मानसिकदृष्ट्या कमतर मुलांसह शैक्षणिक समस्यांचा अभ्यास सुरू केला. ,

पूर्व प्राथमिक  शिक्षण   2 ते 5 वर्षांचे- नर्सरी शाळेत आयोजित; मूल विकासात्मकदृष्ट्या योग्य आहे की नाही याच्याशी तत्परतेचा संबंध   आहे, पॉटी प्रशिक्षण हा एक मोठा घटक आहे, म्हणून मूल 2 वर्षांच्या वयातच प्रारंभ करू शकते. नर्सरी शाळेत शिकणाऱ्या कोणत्याही मुलासाठी पूर्व प्राथमिक शिक्षण महत्वाचे आणि फायदेशीर आहे कारण ते मुलाला सामाजिक संवादाद्वारे एक प्रमुख सुरुवात देते. संज्ञानात्मक, मनोसामाजिक आणि शारीरिक विकास-आधारित शिक्षणाद्वारे तील मूल पूर्व प्राथमिक  शिक्षण   त्यांच्या वातावरणाबद्दल आणि इतरांशी मौखिक संवाद कसा साधायचा हे शिकेल. मुले खेळ आणि संप्रेषणाद्वारे त्यांच्या सभोवतालचे जग कसे कार्य करतात ते शिकतात.

प्री-के (किंवा प्री-किंडरगार्टन) 4 ते 5 वयोगटातील-नर्सरी शाळेत आयोजित आणि मुलांसाठी पूर्व-प्राथमिक शाळांमध्ये प्रवेश सुधारण्यासाठी एक उपक्रम आहे. मुलाला रंग, संख्या, आकार वगैरे शिकवण्यापेक्षा बरेच काही आहे.

बालवाडी  5 ते 6 वर्षे वयाची- नर्सरी स्कूल आणि/किंवा काही प्राथमिक प्राथमिक शाळांमध्ये आयोजित; जगाच्या अनेक भागात  हे औपचारिक शिक्षणाच्या पहिल्या टप्प्यांचा संदर्भ देते.

आधुनिक सिद्धांत

20 व्या शतकात नर्सरी शाळा आणि पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्या इतर संस्थांचा प्रसार अनेक घडामोडींवरून शोधला जाऊ शकतो: (1) बालपणात एक नवीन वैज्ञानिक रस, परिणामी मानसशास्त्र, औषध, मानसोपचार आणि शिक्षण क्षेत्रातील अनुप्रयोगांमुळे ; (2) मुलांचे मार्गदर्शन आणि पालक शिक्षणाचे महत्त्व ओळखणे; आणि (3) काम करणा -या मातांच्या मुलांच्या देखरेखीसाठी आधीच स्थापन केलेल्या डे नर्सरीचे शैक्षणिक कार्यक्रम सुधारण्यासाठी व्यक्ती आणि एजन्सीचे प्रयत्न.  बालपणाच्या शिक्षणाच्या काही आधुनिक विचारांचा विचार करणे फायदेशीर आहे.

 

जीन पियागेट आणि त्याच्या अनुयायांचे विकासात्मक मानसशास्त्र हे एक मोठे योगदान आहे, ज्यांना खात्री आहे की मुले बौद्धिक विकासाच्या नियमित टप्प्यातून पुढे जातात. पहिले दोन कालावधी – सेन्सरिमोटर इंटेलिजन्स (जन्मापासून ते वयाच्या दोन वर्षांपर्यंत) तसेच प्रतिनिधी बुद्धिमत्ता (दोन ते सात किंवा आठ पर्यंत) – लहानपणाच्या क्षेत्राशी संबंधित. पहिल्या टप्प्यात (सेंसरिमोटर) बालक त्याच्या स्नायूंचा आणि इंद्रियांचा वापर बाह्य वस्तू आणि घटनांना सामोरे जाण्यासाठी शिकतो, जेव्हा त्याची भाषा तयार होऊ लागते. तो हाताळण्यासही सुरुवात करतो आणि जाणतो की गोष्टी त्याच्या अस्तित्वाच्या आणि स्पर्शाच्या पलीकडे असल्या तरीही अस्तित्वात आहेत. तो “प्रतीकात्मक” (शब्द किंवा हावभावाने गोष्टींचे प्रतिनिधित्व करणे) देखील सुरू करतो. दुसऱ्या टप्प्यात मुलाला सर्वात मोठी भाषा वाढ अनुभवते; शब्द आणि इतर चिन्हे बाह्य जगाचे आणि आतील भावनांचे प्रतिनिधित्व करण्याचा एक मार्ग बनतात. या टप्प्यावर मुलाचे समायोजन चाचणी आणि त्रुटीद्वारे शिकण्यावर अवलंबून असते, परंतु तो अंतर्ज्ञानाने गोष्टी व्यवस्थापित करतो. तो तार्किक आणि गणिती संबंध (गट, आकार, प्रमाण आणि गुण) आणि स्थानिक आणि ऐहिक संबंध यांसारखे प्रतीकात्मकता आणि प्राथमिक प्रकारचे संबंध एकत्र करू लागतो. लहान मुलामध्ये संज्ञानात्मक शिक्षण प्रक्रिया आणि संकल्पना निर्मितीचे महत्त्व ओळखण्यासाठी पायगेटच्या सिद्धांताने पाया घातला. पियाजेटने आवश्यक कौशल्ये शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरणाचे महत्त्व सांगितले.

नर्सरी शाळा आणि किंडरगार्टन्सची प्रमुख चिंता म्हणजे भाषा विकास. बहुतेक अन्वेषक सहमत आहेत की जेव्हा मुलाने वापरलेल्या शब्दांशी अर्थपूर्ण संबंध जोडण्यास सुरुवात केली तेव्हा खरे भाषण सुरू होते (एक लहान मूल जो मामा शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्याशिवाय त्याचे अनुकरण करतो तो खऱ्या भाषणात गुंतत नाही). दोन ते सहा वर्षांच्या मुलासाठी, मौखिक भाषण हे एक प्रमुख कार्य आहे, ज्यामध्ये अभिव्यक्ती आणि आकलन दोन्ही समाविष्ट असतात. सुमारे चार वर्षांच्या वयात त्याने आपल्या भाषेच्या पद्धतशीर व्याकरणाच्या मूलभूत गोष्टींवर प्रभुत्व मिळवले आहे. वयाच्या सहाव्या वर्षापर्यंत सरासरी मुलाने त्याच्या शब्दसंग्रहात सुमारे 2,500 शब्दांची वाढ केली आहे – त्याच्या पर्यावरणाच्या गुणवत्तेवर आणि विशेषत: प्रौढांची मुलाशी संबंध ठेवण्याची इच्छा यावर अवलंबून. अनेक अभ्यास असे दर्शवतात की अनाथ आश्रमासारख्या अव्यवस्थित संस्थेतील अगदी लहान मूल सामान्य कुटुंब सेटिंगमध्ये समान वयाच्या मुलांच्या मागे भाषेच्या विकासात मागे पडते. बालपणाच्या सुरुवातीच्या शिक्षणाच्या अनेक कार्यांपैकी एक म्हणजे सर्व मुलांसाठी प्राथमिक भाषा कौशल्यांचे प्रशिक्षण देणे, परंतु विशेषतः ज्यांना भरपाईच्या कामाची आवश्यकता आहे. त्यांचे आकलन आणि भाषण सुधारण्यासाठी, ऐकण्याचे आणि भाषेचे खेळ आहेत. ज्या शिक्षकांना शैक्षणिक खेळ यशस्वी शिकवण्याचे साधन वाटतात ते असा दावा करतात की ते मुलांच्या शिकण्यात रस वाढवतात.

पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्  विकास क्षेत्रे

भारतीय प्रीस्कूलमधील हस्तकला, ​

बालपण शिक्षण

शिक्षणाची सर्वात महत्वाची वर्षे जन्मापासूनच सुरू होतात.  मुलाच्या आयुष्याची पहिली तीन वर्षे भाषा अधिग्रहण, सामाजिकीकरण आणि शिकण्याच्या दृष्टिकोनाचा पाया उभारण्यासाठी महत्त्वपूर्ण असतात. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये आणि विशेषत: पहिल्या 3 ते 5 वर्षांमध्ये, मनुष्य बरीच माहिती शोषून घेण्यास सक्षम असतो. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये मेंदू सर्वात वेगाने वाढतो. उच्च-गुणवत्तेचे आणि चांगले प्रशिक्षित शिक्षक आणि विकासात्मक-योग्य कार्यक्रमांसह  मुलांसाठी शिक्षण परिणाम सुधारण्यावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. वंचित विद्यार्थ्यांसाठी याचा परिणाम अधिक स्पष्टपणे दिसून येतो, म्हणजे निरोगी अन्न, सामाजिकीकरण, पुस्तके आणि खेळाच्या संसाधनांमध्ये फार कमी किंवा प्रवेश नसलेल्या गरीब पार्श्वभूमीतून येणारी मुले.

# शिक्षण समाविष्ट असलेल्या विकासाची क्षेत्रे बदलतात.

#वैयक्तिक, सामाजिक, आर्थिक आणि भावनिक विकास

#संप्रेषण (सांकेतिक भाषेसह), बोलणे आणि ऐकणे

#जागतिक ज्ञान आणि जागतिक समज

#सर्जनशील आणि सौंदर्याचा विकास

#गणिताची जाणीव

#शारीरिक विकास

#शारीरिक स्वास्थ्य

#खेळा

#स्व-मदत कौशल्ये

#सामाजिक कौशल्ये

#वैज्ञानिक विचार

#साक्षरता

प्रशासन, वर्ग आकार, विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तर, सेवा, प्रक्रिया (वर्गातील वातावरणाची गुणवत्ता, शिक्षक-बाल संवाद, इत्यादी) आणि संरेखन (मानके, अभ्यासक्रम, आकलन) घटकांचे मानदंड पाळतात. अभ्यासक्रम वेगवेगळ्या वयोगटांसाठी डिझाइन केलेले आहे. उदाहरणार्थ, 10 पर्यंत मोजणे साधारणपणे चार वर्षांच्या वयानंतर होते.

काही अभ्यास  पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्या च्या फायद्यांवर विवाद करतात,   की पूर्व प्राथमिक  शिक्षण संज्ञानात्मक आणि सामाजिक विकासासाठी हानिकारक असू शकते. यूसी बर्कले आणि स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाने 14,000 प्रीस्कूलवर केलेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले की पूर्व-वाचन आणि गणितामध्ये तात्पुरती संज्ञानात्मक वाढ होत असताना, सामाजिक विकास आणि सहकार्यावर हानिकारक परिणाम करते.  संशोधनात असेही दिसून आले आहे की घरच्या वातावरणाचा भविष्यातील निकालांवर प्रीस्कूलपेक्षा जास्त परिणाम होतो पुरावे आहेत की उच्च-गुणवत्तेची प्रीस्कूल शैक्षणिक विषयांमध्ये लवकर औपचारिक सूचना देण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी “खेळावर आधारित” असतात. “इतर मुलांसोबत खेळणे, प्रौढांपासून दूर, मुले स्वतःचे निर्णय कसे घेतात, त्यांच्या भावना आणि आवेगांवर नियंत्रण ठेवतात, इतरांच्या दृष्टिकोनातून पाहतात, इतरांशी मतभेद करतात आणि मित्र बनवतात,” डॉ. पीटर ग्रे, बोस्टनच्या मते महाविद्यालयाचे प्राध्यापक आणि खेळाच्या उत्क्रांतीचे तज्ज्ञ आणि मुलांच्या विकासात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका. “थोडक्यात, खेळ म्हणजे मुले त्यांच्या आयुष्यावर ताबा घेणे कसे शिकतात.”

संदर्भ

“युरीडीस” (पीडीएफ). 9 ऑक्टोबर 2016 रोजी मूळ पासून संग्रहित (PDF). 25 मार्च 2017

स्टीफन्स, टेरेंस (28 नोव्हेंबर 2013). “प्रीस्कूल रिपोर्ट”. ChildCareIntro.com. 12 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 9 डिसेंबर 2013

टर्नर, मार्टिन; रॅक, जॉन पॉल (2004). डिस्लेक्सियाचा अभ्यास. Birkhäuser, ISBN 978-0-306-48531-2

डस्टमन, ख्रिश्चन; Fitzenberger, Bernd; माचीन, स्टीफन (2008). शिक्षण आणि प्रशिक्षणाचे अर्थशास्त्र. स्प्रिंगर, ISBN 978-3-7908-2021-8

सॅम्युएल लोरेन्झो नॅप (1846), महिला चरित्र: फिलाडेल्फियाच्या प्रतिष्ठित महिलांच्या सूचना: थॉमस वार्डल. p 230

मॅनफ्रेड बर्जर, “Kurze Chronik der ehemaligen und gegenwärtigen Ausbildungsstätten für Kleinkindlehrerinnen, Kindergärtnerinnen, Hortnerinnen … und ErzieherInnen in Bayern” संग्रहित 4 सप्टेंबर 2013 ‘वेकबॅक मशीन,’ दास हँडबू, दच हँडबू ‘मधील वेबॅक मशीनमध्ये. मार्टिन आर

वॅग, ओटो (मार्च 1975). “हंगेरीमधील इंग्रजी शिशु शाळेचा प्रभाव”. अर्ली चाइल्डहुडचे आंतरराष्ट्रीय जर्नल. 7 (1): 132–136. doi: 10.1007/bf03175934. एस 2 सीआयडी 145709106.

“न्यू लानार्क किड्स: रॉबर्ट ओवेन”. 15 ऑगस्ट 2010 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“रॉबर्ट ओवेनच्या नवीन सोसायटीमध्ये शिक्षण: न्यू लानार्क इन्स्टिट्यूट आणि शाळा”. 23 जानेवारी 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“समाजवादी – कुरियर: रॉबर्ट ओवेन आणि न्यू लानार्क”. Socialist-courier.blogspot.co.uk. 29 जून 2012. 23 ऑक्टोबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 27 नोव्हेंबर 2013

वाइल्डर्सपिन, सॅम्युअल (1823). शिशु गरीबांना शिक्षणाचे महत्त्व. लंडन: डब्ल्यू. सिम्पकिन आणि आर. मार्शल, गोयडर, प्रिंटर. p 3.

बुडापेस्ट लेक्सिकॉन, 1993

हंगेरीमधील सार्वजनिक प्रीस्कूल शिक्षण: एक ऐतिहासिक सर्वेक्षण, 1980

“वॉटरटाउन हिस्टोरिकल सोसायटी”. वॉटरटाउन हिस्टोरिकल सोसायटी. 21 जून 2015 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 21 जून 2015

ओल्सेन, एम.आय. 1955. “प्ले स्कूल आणि किंडरगार्टन्सचा विकास आणि अल्बर्टामध्ये या संस्थांच्या नमुन्याचे विश्लेषण. मास्टरचा प्रबंध, अल्बर्टा विद्यापीठ.”

लॅरी प्रोचनर, “कॅनडातील अर्ली एज्युकेशन अँड चाइल्ड केअरचा इतिहास, 1820-1966” कॅनडामधील अर्ली चाइल्डहुड केअर अँड एज्युकेशन (eds. लॅरी प्रोचनर आणि नीना होवे), व्हँकुव्हर: यूबीसी प्रेस, 2000

लॅरी प्रोचनर, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडमधील बालपण शिक्षणाचा इतिहास, यूबीसी प्रेस 2009

अर्ली इयर्स फ्रेमवर्क (पीडीएफ). स्कॉटिश सरकार. 2008. ISBN 978-0-7559-5942-6. 11 नोव्हेंबर 2010 रोजी मूळ पासून संग्रहित (PDF). 1 डिसेंबर 2013.

शेफर, स्टेफनी; कोहेन, ज्युली. (डिसेंबर 2000). लहान मुलांमध्ये गुंतवणूक करणे: अर्ली केअर आणि एज्युकेशनवरील संशोधन आपल्याला काय सांगते. नॅशनल असोसिएशन ऑफ चाइल्ड अॅडव्होकेट्स. 26 सप्टेंबर 2020 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 26 सप्टेंबर 2020 .

हॅनफोर्ड, एमिली (ऑक्टोबर 2009). “प्रारंभिक धडे”. अमेरिकन रेडिओ वर्क्स. 14 जून 2011 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 8 नोव्हेंबर 2009

पायाभरणीचा टप्पा: 3 ते 5 वयोगटातील मुलांसाठी शिक्षण 7 ऑगस्ट 2008 रोजी वेबॅक मशीनवर संग्रहित

3 ते 5 मुलांसाठी अभ्यासक्रम फ्रेमवर्क 3 ऑगस्ट 2010 रोजी वेबॅक मशीनवर संग्रहित

“वय योग्य अभ्यासक्रम, विकासात्मक टप्पे, आणि तयारी: माझे मुल काय शिकले पाहिजे आणि केव्हा”. 2 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“क्रिएटिव्ह लर्निंग सेंटर प्रीस्कूल डेकेअर चाइल्ड”. क्रिएटिव्ह लर्निंग सेंटर. 22 मार्च 2017 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 21 मार्च 2017

“सिंगापूर मधील बाल संगोपन केंद्र | टॉप प्रीस्कूल”. कार्पे डायम.

जॉन, मार्था टायलर (एप्रिल 1986). “प्रीस्कूल संज्ञानात्मक वाढीसाठी हानिकारक असू शकते?”. .

“युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया – यूसी न्यूजरूम | नवीन अहवाल मुलांच्या विकासावर प्रीस्कूलच्या देशव्यापी परिणामांची तपासणी करतो”.

ग्रे, पीटर. “शिकण्यासाठी मोफत,” मूलभूत पुस्तके 2016.

“उच्च कार्यक्षेत्र”. 3 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित.

वाट, अल्बर्ट; गेल, क्रिसान (जुलै 2009). शाळा यार्डच्या पलीकडे: समुदाय-आधारित भागीदारांसह प्री-के सहयोग (अहवाल). वॉशिंग्टन, डीसी: प्यू सेंटर ऑन द स्टेट्स.

लेविन आणि श्वार्ट्ज 2007, पी. 4.

लेविन आणि श्वार्ट्ज 2007.

नवोदय विद्यालय

नवोदय विद्यालय

जवाहर नवोदय विद्यालय (जेएनव्ही) ही मुख्यत्वे भारतातील ग्रामीण भागातील गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी मध्यवर्ती शाळांची एक प्रणाली आहे. नवोदय विद्यालय समिती, नवी दिल्ली ही संस्था भारत सरकारच्या मानव संसाधन विकास मंत्रालय (एमएचआरडी) शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभागांतर्गत एक स्वायत्त संस्था आहे. जेएनव्ही पूर्णपणे केंद्रीय आणि माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी संबंधित सीबीएसई (सीबीएसई) पूर्णपणे निवासी आणि सहा शैक्षणिक शाळा असून सहावी ते बारावीपर्यंतचे वर्ग आहेत. जेएनव्हीला विशेषतः भारताच्या ग्रामीण भागात हुशार मुले शोधण्याची आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीचा विचार न करता त्यांना उत्तम निवासी शाळा प्रणालीइतकेच शिक्षण प्रदान करण्याचे काम दिले जाते. ज्यामुळे ग्रामीण भागातील सर्वोत्कृष्ट प्रतिभा बाहेर येईल. विशिष्ट प्रतिभा किंवा योग्यता असलेल्या मुलांना त्यांच्या देय देण्याच्या क्षमतेकडे दुर्लक्ष करून चांगल्या गुणवत्तेचे शिक्षण उपलब्ध करून वेगाने प्रगती करण्याची संधी दिली पाहिजे. अशा शिक्षणामुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शहरी भागांशी समान पातळीवर स्पर्धा करता येईल.एक अनोखा प्रयोग म्हणून सुरू झालेली नवोदय विद्यालय प्रणाली आज भारत व इतरत्र शालेय शिक्षणाच्या इतिहासात अतुलनीय आहे. हे लक्ष्य गट म्हणून प्रतिभावान ग्रामीण मुलांची निवड आणि निवासी शाळा प्रणालीतील गुणवत्तेच्या तुलनेत गुणवत्तेचे शिक्षण देण्याच्या प्रयत्नात आहे.

शिक्षण, बोर्डिंग आणि जेएनव्ही मधील उपक्रमांसाठीचे अर्थसंकल्प भारत सरकारचे शिक्षण मंत्रालय पुरविते आणि 7 वर्षांच्या मुक्कामाच्या कालावधीत ते विद्यार्थ्यांसाठी विनामूल्य आहेत.

तामिळनाडूचा अपवाद वगळता जेएनव्ही संपूर्ण भारतभर अस्तित्त्वात आहेत.] शैक्षणिक वर्ष २०१9 पर्यंत संपूर्ण भारतात अंदाजे 1 66१ आहेत. September० सप्टेंबर २०१ 6 पर्यंत देशात एकूण 65 636 जेएनव्ही कार्यरत आहेत आणि सुमारे २ लाख 65 65,574 students विद्यार्थी नोंदणीकृत आहेत आणि ग्रामीण भागातील आहेत. कामगिरीनुसार, 2019 मध्ये, जेएनव्ही सर्वात वरच्या क्रमांकाचे सी.बी.एस.ई.  १० वी आणि १२ वीच्या वर्गवारीत अनुक्रमे .5 .5.77% आणि .6 %..6२% अशी शाळा आहेत.

इतिहास

जवाहर नवोदय विद्यालयांची कल्पना भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी कल्पना केली. सामाजिक न्यायासह उत्कृष्टता प्रदान करण्याच्या उद्देशाने भारताच्या प्रत्येक जिल्ह्यात जेएनव्ही उघडण्याची संकल्पना राष्ट्रीय शिक्षणावरील राष्ट्रीय धोरणाचा एक भाग म्हणून 1986 मध्ये जन्माला आली.  त्यानंतर, नवोदय विद्यालय समितीची सोसायटी नोंदणी अधिनियम,  अन्वये एक संस्था म्हणून नोंदणी झाली.

सरकारच्या धोरणानुसार, देशातील प्रत्येक जिल्ह्यात एक जेएनव्ही स्थापित करणे आवश्यक होते. सर्वप्रथम, झज्जर (हरियाणा) आणि अमरावती (महाराष्ट्र) येथे १ 198 मध्ये दोन जवाहर नवोदय विद्यालयांची स्थापना केली गेली. सन २०१–-१– शैक्षणिक सत्रापर्यंत 57 576 जिल्ह्यांसाठी जेएनव्ही मंजूर करण्यात आले होते. याव्यतिरिक्त, एसटी लोकसंख्येची मोठी लोकसंख्या असणा  जिल्ह्यांमध्ये दहा जेएनव्ही मंजूर करण्यात आले आहेत, अनुसूचित जमातीची संख्या जास्त असणा  जिल्ह्यांमध्ये दहा आणि मणिपूरमध्ये दोन विशेष जेएनव्ही मंजूर झाले असून   यापैकी 591 जेएनव्ही कार्यरत आहेत.  नोव्हेंबर  2016 मध्ये, अर्थविषयक मंत्रिमंडळाच्या समितीने (सीसीईए)  उघडे असलेल्या जिल्ह्यांपैकी प्रत्येकामध्ये एक जेएनव्ही उघडण्यास मान्यता दिली.  ते एकदा कार्यरत झाल्यानंतर जेएनव्हीची एकूण संख्या 660 वर आणेल

.

रमेश पोखरियाल ‘निशंक’ डॉ.

मा.शिक्षणमंत्री

मा(अध्यक्ष, एनव्हीएस

)

श्री संजय धोत्रे

मा.शिक्षण राज्यमंत्री

राज्यमंत्री, एचआरडी

श्रीमती. अनिता करवाल

सचिव

 

श्रीमती. लामचोंगोई स्वीटी चांगसन

जेएस (संस्था)

नवोदय विद्यालय समितीची उद्दीष्टे

शाळा स्थापन करणे, मान्यता देणे, देखभाल करणे, नियंत्रण करणे आणि व्यवस्थापित करणे (या नंतर ‘नवोदय विद्यालय’ म्हणून संबोधले जाते) आणि पुढील उद्दीष्टे असणा्या अशा शाळांच्या पदोन्नतीसाठी आवश्यक असणारी सर्व कामे आणि गोष्टी करण्यासाठी:

दर्जेदार संस्काराचा एक मजबूत घटक, पर्यावरणाविषयी जागरूकता, साहसी क्रियाकलाप आणि शारीरिक शिक्षण यासह चांगल्या गुणवत्तेचे आधुनिक शिक्षण प्रदान करणे- ग्रामीण भागातील प्रतिभावान मुलांना त्यांच्या कुटुंबाच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा विचार न करता.हिंदी आणि इंग्रजी सारख्या देशामध्ये समान माध्यमाद्वारे सूचना देण्यासाठी योग्य त्या टप्प्यावर सुविधा उपलब्ध करुन देणे. मानकांमध्ये तुलनात्मकता सुनिश्चित करण्यासाठी आणि आपल्या लोकांच्या सामान्य आणि संमिश्र वारसा सुलभ करण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी सामान्य कोर्स-अभ्यासक्रम  करराष्ट्रीय एकीकरणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि सामाजिक सामग्री समृद्ध करण्यासाठी प्रत्येक शाळेत देशाच्या एका भागातून दुसर्‍या शाळेत विद्यार्थ्यांना पुरोगामी आणणे.

सजीव परिस्थितीत शिक्षकांचे प्रशिक्षण देऊन अनुभव व सुविधा वाटून शालेय शिक्षणाच्या गुणवत्तेत सुधारणा करण्याचे केंद्रबिंदू म्हणून काम करणे.

नवोदय विद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांच्या निवासस्थानासाठी वसतिगृहे स्थापन करणे, त्यांची देखभाल व देखभाल करणे.

भारताच्या कोणत्याही भागात सोसायटीच्या ऑब्जेक्ट्सच्या भरभराटीसाठी आवश्यक असलेल्या इतर संस्थांना मदत करणे, स्थापित करणे आणि चालविणे

आवश्यक असणारी, प्रासंगिक किंवा समाजातील सर्व किंवा कोणत्याही वस्तूंच्या प्राप्तीसाठी अनुकूल वाटेल अशा सर्व गोष्टी करणे.

नवोदय विद्यालयांची ठळक वैशिष्ट्ये

 जेएनव्हीएसटी: गुणवत्तेच्या आधारे प्रवेश

नवोदय विद्यालय गुणवंत मुलांपासून विद्यार्थ्यांचे सामर्थ्य काढतात, त्यांना गुणवत्ता चाचणीच्या आधारे निवडले जाते, ज्याला जवाहर नवोदय विद्यालय निवड चाचणी म्हटले जाते, सुरुवातीला एनसीईआरटी आणि आता सीबीएसईने डिझाइन केलेले, विकसित आणि आयोजित केले होते. अखिल भारतीय तत्त्वावर आणि ब्लॉक आणि जिल्हा स्तरावर ही परीक्षा दरवर्षी घेतली जाते. ही चाचणी वस्तुनिष्ठ, वर्ग तटस्थ असून यासाठी प्रयत्न केला आहे की ग्रामीण मुले गैरसोय होणार नाहीत हे सुनिश्चित करण्यासाठी.

 जागांचे आरक्षण

जवाहर नवोदय विद्यालयात प्रवेश प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील मुलांसाठी आहे, ज्यामध्ये ग्रामीण मुलांसाठी किमान 75% जागा उपलब्ध आहेत. जिल्ह्यातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात अनुसूचित जाती आणि जमाती जमातीतील मुलांसाठी जागा आरक्षित आहेत परंतु राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी नाहीत. १/ 1/ जागा जागा मुलींनी भरल्या आहेत. 3% जागा अपंग मुलांसाठी आहेत.

 विनामूल्य शैक्षणिक सह-शैक्षणिक निवासी शाळा

 

नवोदय विद्यालय सीबीएसईशी संबंधित आहेत आणि इयत्ता सहावी ते बारावीपर्यंतच्या प्रतिभावान मुलांना मोफत शिक्षण देतात. नवोदय विद्यालयात प्रवेश वर्ग-VI मध्ये वर्ग-नववी व बारावीच्या प्रवेशासह केला जातो. प्रत्येक नवोदय विद्यालय ही एक सह-शैक्षणिक निवासी संस्था आहे जे विद्यार्थ्यांना विनामूल्य बोर्डिंग व राहण्याची सोय, विनामूल्य शाळेचा गणवेश,  पुस्तके, स्टेशनरी आणि विद्यार्थ्यांना रेल्वे व बसचे भाडे मोफत देतात. तथापि, नाममात्र शुल्क  इयत्ता नववी ते बारावीच्या मुलांकडून शाळा विकास निधी म्हणून  दरमहा शुल्क आकारले जाते.

 तीन भाषेच्या सूत्रांचे पालन

नवोदय विद्यालयांची योजना तीन भाषेच्या सूत्रांच्या अंमलबजावणीची तरतूद करते. हिंदी भाषिक जिल्ह्यात शिकविलेली तिसरी भाषा ही विद्यार्थ्यांच्या स्थलांतरेशी संबंधित आहे. सर्व नवोदय विद्यालय तीन भाषा  प्रादेशिक भाषा, इंग्रजी आणि हिंदी यांचे अनुसरण करतात.

 शिक्षणाचे माध्यम

इयत्ता आठवी किंवा आठवीपर्यंत मातृभाषा / प्रादेशिक भाषा शिकवण्याचे माध्यम असेल. त्यानंतर सर्व नवोदय विद्यालयांमध्ये सामान्य माध्यम हिंदी / इंग्रजी असेल.

 राष्ट्रीय एकात्मता प्रोत्साहन

नवोदय विद्यालयांचे स्थलांतर योजनेद्वारे राष्ट्रीय एकात्मतेचे मूल्य वाढविण्याचे उद्दीष्ट आहे. स्थलांतर हे हिंदी आणि हिंदी-हिंदी भाषिक जिल्ह्यांमधील विद्यार्थ्यांचे आंतर-प्रादेशिक एक्सचेंज आहे, जे इयत्ता नववीमध्ये शैक्षणिक वर्षासाठी होते. विविधतेतील ऐक्यातून चांगल्या प्रकारे समृद्धी आणण्यासाठी आणि विविध क्रियाकलापांद्वारे समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची समज विकसित करणे आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रयत्न केले जातात.

 जवाहर नवोदय विद्यालयांचे स्थान

नवोदय विद्यालय देशभरातील ग्रामीण भागात आहेत. राज्य सरकार नवोदय विद्यालय स्थापनेसाठी कायमस्वरुपी बांधकाम व विनामूल्य तात्पुरती इमारत

संस्थात्मक रचना

नवोदय विद्यालय, नवोदय विद्यालय समिती (एनव्हीएस) ही मानव संसाधन विकास मंत्रालय, शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभाग, सरकार, अंतर्गत सरकारच्या स्वायत्त संस्था चालविते. भारत समितीचे अध्यक्ष हे मनुष्यबळ विकास मंत्री आहेत. मानव संसाधन विकास मंत्री यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती कार्यकारी समितीच्या माध्यमातून कार्य करते. समितीला निधी वाटपासह सर्व बाबींच्या व्यवस्थापनासाठी कार्यकारी समिती जबाबदार आहे आणि समितीच्या सर्व अधिकारांचा उपयोग करण्याचे अधिकार आहेत. यास वित्त समिती आणि शैक्षणिक सल्लागार समिती या दोन उपसमित्यांद्वारे सहाय्य केले आहे.  प्रशासकीय पिरॅमिडचे कार्यकारी प्रमुख हे आयुक्त असतात जे समितीच्या कार्यकारी समितीने ठरवलेल्या धोरणांची अंमलबजावणी करतात. त्याला मुख्यालय स्तरावर सह आयुक्त, उपायुक्त व सहाय्यक आयुक्त सहाय्य करतात. समितीने त्यांच्या कार्यक्षेत्रात नवोदय विद्यालयांच्या प्रशासन व देखरेखीसाठी आठ क्षेत्रीय कार्यालये स्थापन केली आहेत. या कार्यालये एक उपायुक्त आणि सहाय्यक आयुक्त यांच्या अध्यक्षतेखाली आहेत. प्रत्येक जेएनव्हीसाठी, शैक्षणिक, पायाभूत सुविधा आणि इतर सामान्य क्रियाकलापांच्या मदतीसाठी एक विद्यालय सल्लागार समिती आहे आणि अर्थसंकल्प तयार करण्यासाठी,  शिक्षकांची निवड करणे आणि शाळेच्या योग्य कार्यासाठी एक विद्यालय व्यवस्थापन समिती आहे.  सामान्यत: संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी हे शालेयस्तरीय समित्यांचे माजी अध्यक्ष, स्थानिक शिक्षणतज्ज्ञ, लोकप्रतिनिधी आणि जिल्ह्यातील अधिकारी सदस्य म्हणून असतात. काही शाळांमध्ये शैक्षणिक कामगिरी पाहण्याकरिता एक विद्यालय समन्वय समिती देखील आहे.

 प्रवेश

जेएनव्हीच्या सहावीच्या प्रवेशासाठी सीबीएसईने विकसित केलेली आणि तयार केलेली प्रवेश परीक्षा (जेएनव्हीएसटी) मध्ये पात्रता आवश्यक आहे  प्रत्येक जेएनव्हीसाठी 80 सर्वात गुणवंत विद्यार्थ्यांची निवड करण्यासाठी सहावीसाठी जेएनव्हीएसटी दरवर्षी देशभरात घेण्यात येते. हे विशिष्ट राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशातील सत्र रचनेनुसार दर वर्षी तीन टप्प्यात आयोजित केले जाते. उमेदवार केवळ पाचवीच्या दरम्यान चाचणीसाठी अर्ज करू शकतात. प्रवेश परीक्षेतील स्पर्धेचे अनुमान असे काढले जाऊ शकते की जेएनव्हीएसटी २०१9 मध्ये एकूण १,87878.१5 हजार विद्यार्थी उपस्थित झाले आणि .4१..48 हजार विद्यार्थी निवडले गेले (म्हणजे जवळजवळ २% उत्तीर्ण टक्केवारी)] या चाचणीमध्ये मानसिक क्षमता कौशल्य, गणिताचा समावेश आहे. , आणि प्रादेशिक भाषा. एसव्ही आणि एससी (परंतु ओबीसी नाही) साठी आरक्षण समाविष्ट असलेल्या एनव्हीएस धोरणानुसार शाळा आरक्षण प्रदान करतात,  ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांची किमान  निवड, शहरी भागातील जास्तीत जास्त २%, महिला विद्यार्थ्यांसाठी 33 33% निश्चित आणि 3. अक्षम उमेदवारांसाठी%.

जेएनव्हीचा परिसर

 

हे परिसर सामान्यत: शीतल वातावरणासाठी आणि शहरी केंद्राजवळील जमीन उपलब्ध नसल्यामुळे, शक्यतो अंतर्गभागामध्ये असतात. राज्य शासनाने प्रत्येक शाळेसाठी अंदाजे  एकर (१२.१4 हेक्टर) जमीन नि: शुल्क उपलब्ध करुन द्यायची आहे. सामान्यत: शाळेमध्ये शैक्षणिक ब्लॉक, विद्यार्थी आणि कर्मचारी दोघांसाठी निवासी ब्लॉक, खेळाचे मैदान  असते. शैक्षणिक ब्लॉकमध्ये वर्गखोल्या, ग्रंथालय, प्रयोगशाळा, संगणक केंद्र आणि अधिवेशन हॉल असतात. निवासी इमारती विद्यार्थ्यांसाठी (सामान्यत: मुले व मुलींसाठी स्वतंत्र वसतिगृहे), प्राध्यापक आणि कर्मचार्‍यांसाठी पुरविली जातात. राजीव स्मृती व्हॅन, भारताचे माजी पंतप्रधान श्री राजीव गांधी यांच्या स्मरणार्थ, सर्व एनव्हीएस परिसरांचा अविभाज्य भाग आहेत.

 

विज्ञान संवर्धन क्रिया

नवोदय विद्यालय समितीत विज्ञान अनुवर्ती आणि विद्यार्थ्यांना एसटीईएमला त्यांचे करिअर म्हणून निवडण्यासाठी प्रेरणा मिळणारे विविध अनुभव देण्यात आले आहेत. याअंतर्गत असलेल्या विविध उपक्रमांमध्ये: चिल्ड्रन सायन्स कॉंग्रेस, अनेक शैक्षणिक स्पर्धांमध्ये सहभाग / आव्हाने / ऑलिम्पियाड्स, संशोधन संस्थांना भेटी, शाळांमधील टिंकरिंग लॅब, पर्यावरणीय क्रियाकलाप, विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय एक्सपोजरची व्यवस्था करणे, समृद्ध आयसीटी समर्थन आणि उद्योजकीय कौशल्य प्रशिक्षण.

 

प्रादेशिक स्तरावर संशोधन संस्था आणि राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्थांच्या सहकार्याने वार्षिक विज्ञान कॉंग्रेसचे आयोजन दरवर्षी केले जाते. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र जीवशास्त्र आणि गणितांसाठी शाळा, क्लस्टर, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर प्रदर्शन आयोजित केले जातात.

स्मार्ट वर्ग

सॅमसंग इंडियाच्या सहकार्याने नवोदय विद्यालयांनी  नवोदय नेतृत्व संस्थांमध्ये स्मार्ट वर्ग सुरू केले.  एक स्मार्ट क्लास सामान्यत: परस्पर स्मार्टबोर्ड, लॅपटॉप / टॅब्लेट, वाय-फाय कनेक्टिव्हिटी आणि पॉवर बॅकअपसह सुसज्ज असतो. एक स्मार्ट क्लास आकर्षक आणि संवादात्मक पद्धतीने संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी गणित, विज्ञान सामाजिक विज्ञान, इंग्रजी आणि हिंदीमधील नियमित धड्यांची पूरक आहे. शिक्षकांना उपकरणे प्रभावीपणे वापरण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवन

या शाळा सकारात्मक कृती धोरणाचे पालन करतात आणि वेगवेगळ्या भाषिक प्रदेशांमधून स्थलांतर करण्याचे धोरण असल्यामुळे भारताच्या विविध क्षेत्रांतील समाजातील वेगवेगळ्या घटकांच्या एकत्रिकरणाद्वारे जेएनव्हीची सामाजिक चर्चा आहे. देशभरातून निवडलेले शिक्षक, त्याच कॅम्पसमध्ये राहतात आणि 24X7 च्या आधारावर विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतात ज्यामुळे कौटुंबिक भावना निर्माण होते.  क्रीडा, सांस्कृतिक कार्ये आणि युवा संघटनांच्या क्रियाकलापांसारख्या अवांतर उपक्रमांमुळे नवोदयांचे जीवन समृद्ध होते.

स्थलांतर

जेएनव्ही योजनेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे माइग्रेशन प्रोग्राम होय ज्यात वेगवेगळ्या भाषिक श्रेणीतील दोन जोडलेले जेएनव्ही त्यांच्यातील विद्यार्थ्यांची देवाणघेवाण करतात.  एक्सचेंज प्रोग्रामचे उद्दीष्ट “राष्ट्रीय एकत्रीकरणाला प्रोत्साहन देणे आणि सामाजिक सामग्री समृद्ध करणे” आहे.  योजनेनुसार,  नववीच्या विद्यार्थ्यांपैकी निवडलेल्या 30% विद्यार्थ्यांना एका वर्षासाठी वेगवेगळ्या भाषिक श्रेणींमध्ये (सामान्यत: हिंदी-भाषिक आणि हिंदी-भाषिक नसलेल्या राज्यांमधील) दोन जोडलेल्या जेएनव्ही दरम्यान एक्सचेंज केले जाते. स्थलांतर कालावधीत स्थलांतरित विद्यार्थ्यांना शिकवल्या जाणा  तीन भाषा त्यांच्या पालक जेएनव्ही प्रमाणेच राहिल्या आहेत, परंतु सामाजिक व सांस्कृतिक देवाणघेवाण त्यांच्या इयत्ता सहावी ते नववीच्या भाषेतल्या शिक्षणातून सुलभ होते. सुरुवातीला इयत्ता नववी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी स्थलांतर करण्याची कल्पना होती; 1991-92 मध्ये ते दोन वर्ष (इयत्ता नववी व दहावी) करण्यात आले. शेवटी 1996-97 मध्ये ते फक्त इयत्ता नववीच्या विद्यार्थ्यांपुरतेच मर्यादित राहिले.

खेळ

जेएनव्ही क्रीडा प्रकारावर भर देतात. दररोजचे वेळापत्रक खेळ व इतर खेळाच्या क्रियाकलापांकरिता दिवसातून किमान दोन तास दिले जाते. प्रत्येक जेएनव्ही हँडबॉल, फुटबॉल, व्हॉलीबॉल, बास्केटबॉल, खो-खो, बॅडमिंटन, कबड्डी, हॉकी आणि क्रिकेटसाठी सुविधा प्रदान करते. कॅम्पसमध्ये टेबल टेनिस आणि बुद्धिबळ सारख्या इनडोअर खेळांसाठी व्यायामशाळा आणि बहुउद्देशीय हॉल देखील उपलब्ध आहेत. आंतरशालेय स्पर्धा वार्षिक, क्लस्टर, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि एसजीएफआय (स्कूल गेम्स फेडरेशन ऑफ इंडिया) पातळीवर आयोजित केल्या जातात.

 

सांस्कृतिक उपक्रम

सांस्कृतिक क्रियाकलाप जेएनव्ही चौकटीचा भाग आहेत. प्रत्येक शाळेत एक संगीत कक्ष आणि कला कक्ष उपलब्ध आहे. नृत्य, नाटक, वादविवाद, साहित्य इ. साठी आंतरशालेय स्पर्धा दरवर्षी क्लस्टर, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर आयोजित केल्या जातात.

स्काउटिंग आणि मार्गदर्शक, एनसीसी आणि एनएसएस

भारत स्काऊट्स  गाईड्स (बीएसजी) द्वारे स्काउटिंग आणि मार्गदर्शक उपक्रमांसाठी नवोदय विद्यालय समितीची ओळख आहे. नवोदय विद्यार्थी नियमितपणे बीएसजीच्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेतात. एनसीसीची स्थापना टप्प्याटप्प्याने जेएनव्हीमध्ये केली जात आहे. तसेच राष्ट्रीय सेवा योजना (एनएसएस) टप्प्याटप्प्याने सुरू केली जात आहे.

संदर्भ

https://navodaya.gov.in/nvs/en/Academic/Stude

“तामिळनाडू मधील नवोदय”. हिंदू. 24 ऑक्टोबर 2011. 1

“ब्लूप्रिंट जेएनव्ही .

“जेएनव्हीची स्थापना”.

“२ years वर्षे आणि 9 58 schools शाळा नंतर राजीवने ग्रामीण भागातील चित्रे काढली”. टाईम्स ऑफ इंडिया. 21 जून 2015.

“एमएचआरडी वार्षिक अहवाल

“नवोदय विद्यालय समिती”. एनव्हीएस

“जवाहर नवोदय विद्यालय देशाच्या  खुल्या जिल्ह्यात स्थापित करण्यास मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली.”

“नवोदय विद्यालय स्मिती (एनव्हीएस) वर मूल्यांकन अभ्यास” (पीडीएफ).

जवाहर नवोदय विद्यालय, एनव्हीएस. “एनव्हीएसची क्षेत्रीय कार्यालये”. नवोदय विद्यालय समिती.

जवाहर नवोदय विद्यालय, एनव्हीएस. “एनव्हीएसची क्षेत्रीय कार्यालये”. एनव्हीएस

“जम्मू-काश्मीरमधील नवोदय विद्यालय”.

“जवाहर नवोदय विद्यालय निवड चाचणी”. नवोदय विद्यालय समिती (एनव्हीएस) 10 मार्च 2017

“सीबीएसई वार्षिक अहवाल २०१-16-१-16” (पीडीएफ). पृष्ठ 37-38.

“जेएनव्हीमध्ये ओबीसीसाठी कोणतेही आरक्षण विसंगती नाहीः केंद्रीय मानव संसाधन विकास राज्यमंत्री”. इंडिया टुडे. 17 जानेवारी 2017. 10 मार्च 2017

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -6)” (पीडीएफ). पीपी. 26-35. 17 मार्च 2017

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -15: उत्कृष्टतेसह शिक्षण)” (पीडीएफ). नीति आयोग, भारत सरकार. पृष्ठ 77-92. 18 मार्च 2017

“राष्ट्रीय एकात्मतासाठी विद्यार्थ्यांचे स्थलांतर”. एनव्हीएस, भारत सरकार 17 मार्च 2017 .

“एलएमध्ये सायन्स फेस्टमध्ये बंगळुरूच्या विद्यार्थ्यांचा भाग” टाईम्स ऑफ इंडिया. 14 मे 2014.

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -13)” (पीडीएफ). नीति आयोग, भारत सरकार. पीपी. 73-74. 15 मार्च 2017

“शैक्षणिक क्रियाकलाप”. एनव्हीएस 17 मार्च 2017 रोजी पुनर्प्राप

“खडू आणि ब्लॅकबोर्ड बदलणे” हिंदू. 6 जानेवारी 2017. 18 मार्च 2017 रोजी पुनर्प्राप्त.

“सॅमसंग स्मार्ट क्लास ग्रामीण भारतात डिजिटल साक्षरता घेते”. इकॉनॉमिक टाइम्स. 27 नोव्हेंबर 2016.

“जिथे दरवाजे शैक्षणिक उत्कृष्टतेसाठी खुले आहेत”. टाईम्स ऑफ इंडिया. 28 जून 2016.

“कॅम्पमधील एनसीसी कॅडेट्सना रेस्क्यू ऑपरेशन टिप्स मिळतात”. हिंदू.

बेलाग सह्याद्री.

गडकोट ककल्ले म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर येतात ते उं च, प्रचंड, दगु मग डोंगर, वेड्यावाकड्या ऊं चच उं च
डोंगररांगा, आणि अफाट, बेलाग सह्याद्री.
खरतर दगु मग पिा कहच गडाची खरी ओळख, परंतुडोंगर नुसता दगु मग असला उंच असला तरी दगु ग
बांधिी करताना इतरही बाबी लक्षात घ्याव्या लागत असत, जसे की आसपासची भौगोललक रचना, स्थान –
लनणिती, संरक्षिात्मक बाजू, गडाची बांधिी, संरक्षि,मानवाच्या मूलभूत गरजा, इ. अनेक बाजू ववचारात
घेऊनच दगु बग ांधनी केली जात असे.
आज महाराष्ट्रातील गडककल्ल्यांचा ववचार के ला तर, या अफाट सह्याद्री मध्ये प्रत्येक डोंगराआड,
लिखराआड, एखादा लहानसा, मोठा तटबंदीने वेढलेला डोंगर/गड आपले लक्ष वेधून घेतो, इतकी वैभविाली
दगु सग ंपत्ती असलेला हा महाराष्ट्र.
तर या गडकोटांचे उपयोग काय? वापर काय? फायदा काय? इतके वेगवेगळे गड बांधले कसे? गडावर
अविेष काय? असे अनेक प्रश्न आपल्याला पडतात आणि सवग प्रश्नांची उत्तरे लिवछ्त्रपतींच्या आज्ञापरात
लमळतात.
“संपर्ू
ग राज्याचे सार ते दर्
ु .ग…
र्डकोट म्हर्जे राज्याचे मूळ…
र्डकोट म्हर्जे खजजना….
र्डकोट म्हर्जे सैन्याचे बळ…
र्डकोट म्हर्जे राज्यलक्ष्मी…..
र्डकोट म्हर्जे आपली वसतीस्थळे .
र्डकोट म्हर्जे सुखशनद्रार्ार…
ककंबहु
ना र्डकोट म्हर्जे आपले प्रार्संरक्षर्.”

ककती साथग, समगपक विगन आहे हे,या ओळीच आपल्याला लिवकाळातील गडकोटांचे महत्त्व सांगून
जातात,राज्याच्या संरक्षिासाठी, आक्रमि काळात या ककल्ल्यांचा खूप मोठा उपयोग झाला आहे.म्हिूनच
एकप्रकारे गडकोट राज्याचा खणजना होते,राजलक्ष्मी होते. प्रािापललकडेही जपलेले आणि बांधलेले हे गडककल्ले.
परंतु एखाद्या डोंगरावर प्रत्यक्ष गडबांधिी करिे म्हिजे काय करिे, एखादा डोंगर बघून भरभक्कम
तटबंदी रचने म्हिजे दगु ग बांधनी ,असे आहे का तर लनणितच नाही, तर याबद्दल ही नैसलगगक, मानवलनलमगत,
भौगोललक, बाबी आल्याच, याबाबतही लिवछ्त्रपतींचे बोल आपल्याला खूप काही सांगून जातात. ..रायरीच्या
पाहिीवेळेस महाराज म्हितात__
“…..राजा खासा जाऊन पाहाता, गड बहुत चखोट…. कडे तालसल्याप्रमािे दीड गाव उं च… पजगन्यकाळी ककडयावर गवतही उगवत नाही… पाखरू बसू म्हिेल तर जागा नाही… तक्तास जागा हाच गड करावा….”
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
म्हिजे हा डोंगर नैसलगगक दृष्टीनेच ककती दगु मग , संरक्षीत आहे… ककल्ले बांधनी करताना डोंगर फक्त उंच
असून चालत नाही तर त्याची भौगोललक नैसलगकग दगु मग ता ही लततककच महत्वाची हे आपल्याला कदसून येते.
आता एखाद्या डोंगरावर प्रत्यक्ष दगु बग ांधनी करिे म्हिजे तटबंदी ,बांधकाम या गोष्टी आल्याच. तसेच काही
मानवी गरजा बाकीच्या गोष्टी आल्याच , त्यातली त्यात महत्वाची गोष्ट म्हिजे पािी हे आवश्यकच…. तर
याबाबतीत आज्ञापर काय सांगते…
“…..गडावर आधी उदक पाहून ककल्ला बांधावा.पािी नाही आणि ते स्थळ तो आवश्यक बांधिे प्राप्त झाले
तरी खडक फोडून तळी,टाकी पजन्ग यकाळपयगत॔ संपूिग गडास पािी पुरेल अिी मजबूत बांधावी.गडावर झराही
आहे, जसे तसे पािी पुरते,म्हिून लततकीयावरीच लनणिंती न मानवी.कक लनलमत्य की, झुंजामध्ये भांकडयाचे
आवाजाखाली झरे स्वल्प होतात आणि पाणियाचा खचग वविेष लागतो,तेव्हा संकट पडते याकरीता जणखरीयाचे
पािी म्हिून दोन चार टाकी तळी बांधावी.त्यातील पािी खचग न होऊ न द्यावे.गडाचे पािी बहुत जतन
राखावे….”
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
कोित्याही डोंगरावर गड उभारिी करताना पकहली प्राथलमक गरज, पाहिी आणि िोध म्हिजे तेथे पाण्याची
तपासिी करून,योग्य सोय करून पािीसाठा पाहूनच पुढील कामास सुरवात व्हावी .हे या मागचे मुख्य
धोरि.तर या झाल्या गडबांधिी मधील सुरवातीच्या काही महत्वाच्या बाबी..गडाची भौगोललक रचना, गडाची
नैसलगगक, स्वलनलमगत संरक्षीत बाजू आणि पािी….
आता प्रत्यक्ष गडबांधिी मधील बाबी जसे की तटबंदी , बुरूज, माची , दरवाजे , वाडे ,घरे ,कोठारे ,मंकदरे इ.
अनेक गोष्टी. ज्या गडाला एक गडाचे पररपूिग स्वरूप देतील.
प्रकार – र्डाचे प्रामख्
ु याने शर्रीदर्
ु , ग वनदर्
ु , ग जलदर्
ु , ग भदूर्
ु , ग असे प्रकार पडतात.
____________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
1) भुदर्ु ग -: सपाट जलमनीवर, मोकळ्या जागेत, तटबंदी, खंदक इ गोष्टींनी वेढलेला गड भुईकोट या प्रकारात
मोडतो.
उदा : चाकि, परांडा, नळदगु ग इ.
________________________________________________________________________________
2) शर्रीदर्ु ग -: उं च डोगरांगामध्ये एखाद्या डोंगराच्या, पवगताच्या लिखरावर, माथ्यावर बांधलेला गड म्हिजे
लगरीदगु ग होय.
उदा: रायगड, तोरिा, राजगड इ.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
3) जलदर्ु ग -: पुिगपिे पाण्याने वेढलेल्या खडकावर, बेटावर, समुद्रात पाण्यामध्ये बांधलेला तटबंदीयुक्त
ककल्ला म्हिजे जलदगु ग होय.
उदा : लसंधुदगु , ग पद्मदगु ग ,जंणजरा इ.
________________________________________________________________________________
4) वनदर्ु ग -: घनदाट अरण्याने, झाडीने वेढलेले दगु मग गड वनदगु ग या प्रकारात मोडतात.
उदा: वासोटा.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
5) जोडककल्ले -: एकाच डोंगरावर,वेगवेगळ्या लिखरावर असलेले गड . उदााः पुरंदर -वज्रगड,
चंदन-वंदन.
यासंदभागत आज्ञापरात उल्लेख सापडतो.
“एका र्डासमीप दसु रा पवतग ,ककल्ला असू नये, असल्यास तो सुरं र् लावून र्डाचे आहारी आर्ावा,
जर िक्य नसेल तर बांधून ती जार्ा मजबूत करावी.
________________________________________________________________________________
6) र्डाची तटबंदी -: कोित्याही गडाची तटबंदी म्हिजे एकप्रकारे गडाचे लचलखतच.
प्रामुख्याने गडाची तटबंदी ही त्याच्या भौगोललक रचनेवर अवलंबून असते परंतु जास्त करून तटबंदी
एकसलग गडमाथ्यावर आपल्याला कदसते परंतु इथे लिवलनलमगत गडाचे एक वैलिष्ट्य सांगावे वाटते लिव –
लनलमगत गडावर प्रामुख्याने तटबंदी ही पायथ्यापासून अध्याग टप्प्यांवर कदसते.
तटबंदी प्रामुख्याने ववटा,माती ,दगड इ वस्तूंचा वापर करून उभारली जात असे. गडावरील टाक्या खोदताना
लनघिारा दगड प्रामुख्याने या कामी येत असे.तटाची मजबुती ही गडाच्या संरक्षिाच्या दृष्टीने अलतिय
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
महत्त्वाची गोष्ट. तोफांचा,नैसलगगक गोष्टींचा आघात सहन होईल इतपत ती अभेद्य करण्याचा प्रयत्न होई.तटाची
उं ची, जाडी,रूं दी ही प्रत्येक कठकािी गरजेनुसार उभारली जाई. बांधकाम करताना प्रामुख्याने चुन्याचा वापर
होई.
तटबंदीचा वापर जास्त करून डोंग- राच्या कमकु वत बाजूकडे प्रामुख्याने होतो ,णजथे नैसलगगक
दगु मग ता आहे लतथे तटबंदीची गरज भासत नसे. उदाहरिाथग रायगडची तटबंदी .. फार वषापां ूवी तट-बंदी ही
लाकडी फळ्या ककं वा मातीची असत. जसजिी प्रगती होत गेली तसतसा दगड व ववटांचा वापर सुरु झाला.
7) बुरुज -: बुरुज म्हिजे मारा-लगरीकरण्याची एक मुख्य जागा
टेहळिीसाठी संरक्षिाच्या दृष्टीने गडाची महत्त्वाची बाजू. तोफा डागण्यासाठी गडाच्या आसमंतात टेहळिीसाठी
बुरुज अलतिय महत्त्वाची जागा. काही गडावर बुरूजांची संख्या जास्त असल्यास स्थान, ओळख लनणितीसाठी
त्यांना नावे कदलेली आढळतात जसे कक देवावरून, बुरू-जांच्या रचनेवरून, गावावरून उदा : हत्ती बुरुज, फत्ते
बुरुज, झुंझार बुरुज, लिरवले बुरुज, वाघजाई बुरुज इ.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
8) शचलखती बुरुज -: हल्ल्याच्या दृवष्टने नाजूक कठकािी असे बुरूज असतात.गडाच्या दृष्टीने ककती महत्वाचे
आहे हे याच्या नावातच समजते..संरक्षिाच्या दृष्टीने गडाला घातलेले हे लचलखतच, आणि याचे सवोत्तम
उदाहरि म्हिजे राजगडची संणजवनी माची, अद्भतू , अववश्वासनीय,अकल्पलनय असे हे बांधकाम…नेहमीच्या
बुरूजाला बाहेरून अजून एका बुरूजाचे संर-क्षि म्हिजे लचलखती बुरूज… रायगडावरही असा लचलखती बुरुज
आपल्याला पहायला लमळतो. िरूच्या हल्ल्यात लचलखती बुरुज तटबंदी ढासळलीच तर आतला बुरुज पूिग
िाबूत रहावा अिी ही योजना.अलतिय संरक्षिात्मक आणि अप्रलतम अिी ही बांधिी.
________________________________________________________________________________
9) फांजी -: तटबंदीवर लभंतीवरील आतील बाजूस सपाटी करण्यात येत असे त्याला फांजी असे म्हितात.
पहारेक-यांना गस्त घालण्यासाठी याचा उपयोग होत असे. फांजीवर पोचण्यासाठी कठक-कठकािी तटबंदीवर
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
सोपान बनवलेले असतात. गस्त घालण्यासाठी, पहा-यावेळी सैलनकांना तटबंदी वर पहारा देण्यासाठी,
कफरण्यासाठी याचा वापर होत असे.
________________________________________________________________________________
10) जंग्या / झरोके -: ककल्ल्याच्या तटाला बंदकु ीचा, बािांचा मारा करण्यासाठी लिद्र, भोके असतात त्यांना
जंग्या असे म्हितात, याची कदिा प्रामुख्याने खालच्या बाजूस लतरपी असते,ककल्ल्याच्या आतून िरलू ा बंदकू ,
बािाने सहज कटपता येईल अिी याची रचना असते. तटाच्या आतूनच िरूला न कदसता िरूवर मारा
करण्यास याचा अगदी योग्य वापर होई. गडावर प्रत्येक कठकािी ही रचना आपल्याला आढळून येते.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
11) चयाग -: तटबंदीवर, द्वारावर, बुरूजांवर पाकळ्यासारखे, वरकोिी, पंचकोिी आकाराचे दगड बसवलेले
असतात त्यांना चयाग असे म्हितात. याच्या आड लपून िरूवर माराही करता येतो तसेच या मुळे
ककल्ल्याच्या सौंदयागतही भर पडते. अिी वेगवेगळ्या आकारातील रचना आढळून येते.
उदा: राजगड – राजमागग
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
12) माची -: माची म्हिजे गडाची पकहली सपाटीची जागा, बालेककल्ल्या खालील लांब पसरलेले पठार, मुख्य
गडापासून कमी उं चीची ही बाजू, आणि म्हिूनच संरक्षिाच्या दृष्टीने अलतिय महत्त्वाची. माचीचे सवोत्कृ ष्ट
उदाहरि म्हटले तर संणजवनी, सुवेळा,झुंजार अिी काही ठळक उदाहरिे घेता येतील.माचीच्या भौगोललक
रचनेवरून त्याचा वापर के ला जात होता.जसे की राजगडची पद्मावती माची. या माचीच्या प्रचंड ववस्तारामुळे,
सपाटीमुळे माचीवरच वाडे, सदर,कोठारे, तलाव व इतर इमारतींची बांधकामे पहायला लमळतात. राजगड हा
ककल्ला माचीच्या दृष्टीने पररपूिग असाच आहे या गडाला असिा-या तीनही माच्या दगु -ग बांधनीतील अद्भतू
नमुनाच आहेत. संरक्षिाच्या दृष्टीने महत्वाची असिारी संजीवनी माची, सुवेळा माची संजीवनीचे दहुेरी लतहेरी
तटबंदीचे बांधकाम, बुरुज, लचलखती बुरुज ह्या तीनही माच्या म्हिजे एक स्वतंर ककल्लाच असे हे
दगु बग ांधनीतील अद्भतू अचंवबत करिारे बांधकाम आपल्याला पहायला भेटते.
13) बालेककल्ला -: बालेककल्ला म्हिजे सोप्या भाषेत म्हटले तर ककल्ल्यावर ककल्ला, ककल्ल्याची सवोच्च
जागा. सवोत्कृ ष्ट उदाहरि राजगड चा अभेद्य बालेककल्ला. इतर गडांपेक्षा सवागत उं च असा राजगडचा
बालेककल्ला आहे. बालेककल्ल्यावर प्रामुख्याने सदर, वाडे, राजवाडा अिा इमारती असत. बालेककल्ल्यावरून
आक्रमिाच्या वेळी थोड्या लिबंदीसहही िरूला तोंड देता येई.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
14) महादरवाजा -: गडाचा हा मुख्य दरवाजा, संरक्षिाच्या, गडाच्या दृष्टीने याची बांधनी, संरक्षि बाजू
अलतिय महत्त्वाची, म्हिूनच लिवरायांच्या दगु बग ांधनीतील एक अद्भतू प्रयोग आपल्याला पहायला लमळतो, तो
म्हिजे महादरवाजाची गोमुखी बांधनी.
उदा – रायगड, प्रतापगड, लसंधदुगु ग आदी.. दोन बुरूजांच्या कवेत अगदी िेवटपयतां न कदसता बेमुलाग पद्धतीने
लपवलेली ही बांधिी. भक्कम बुरुज, अरूं द अलधक चढाच्या पाय-या ही काही खास वैलिष्ट्ये. िरूला अगदी
िेवटपयांत न कदसता दोन भक्कम बुरूजांच्या मध्ये लपवलेली अिी ही गोमुखी बांधनी. दरवाजावर सतत
पहारा तसेच संरक्षिाच्या दृष्टीने जंग्या झरोके अिी के लेली आढळते पहारेक-यांच्या सोयीसाठी देवड्यांची
रचना दरवाजातच पहायला लमळते. गडाला महादरवाजा खेरीज एक, दोन असे वेगवेगळे दरवाजे असत.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
15) कदंडीदरवाजा -: मुख्य दरवाजालाच असलेला लहान दरवाजा.जाण्याऐण्यास वापरण्यासाठी.
________________________________________________________________________________
16) अडसर -: गडाचा दरवाजा बंद के ल्यानंतर, आतील बाजूने आडवे लाकू ड लावून बाहेरून दरवाजा उघडता
येऊ नये यासाठी के लेली सोय.
________________________________________________________________________________
17) जखळे -: गडाच्या लाकडी व्दारावर बाहेरील बाजूने अिकु चीदार ववववध आकाराचे णखळे बसववले जात.
िरूने, हत्तीने द्वाराला धडका कदल्यावर याद्वारे दरवाजांचे संरक्षि होई.
________________________________________________________________________________
PDF Create & Design By NIKHILKUMAR AGHADE 9763506040
18) नाळ -: तटबंदीच्या दोन तटांमध्ये ववलिष्ट अंतर ठेवून, बोळीसारख्या जागेची के लेली रचना म्हिजे नाळ
होय. िरूची कदिाभूल करण्यासाठी व िरूला गांगरुन सोडण्यासाठी ही रचना वविेष उपयुक्त अिी. यासंदभागत
लिविरपतींनी लनलमगलेल्या राजगडच्या संजीवनी माचीची नाळयुक्त तटबंदीची रचना वविेष पाहाण्यासारखी
आहे.
19) देवडी -: दरवाजामध्येच दरवा-ज्याच्या बाजूला असलेली पहारेक-यां-च्या बसण्याची, ववश्ांतीची जागा,
चौकी.
20) चौकी -: गडावर येिा-या वाटांवर सुरक्षेच्या दृष्टीने पहा-याच्या चौक्या असत. येिा-या लोकांवर नजर
ठेविे, पाहिी करिे इ कामे चौकीवर नेमलेले सैलनक करत.
_________________________________________________________

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशिक

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ, नाशि

देशात आरोग्य विज्ञान शिक्षणात समानता आणि या क्षेत्रात विद्यापीठीय श्रेष्ठता येण्याच्या उद्देशाने केंद्र सरकारने स्वतंत्रपणे आरोग्य विद्यापीठ स्थापन्याच्या दृष्टीने धोरणात्मक निर्णय घेतला या धोरणानुसार देशात पहिले आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ 1986 साली विजयवाडा (आंध्रप्रदेश) येथे स्थापित झाले आणि त्यास एन.टी.रामराव यांचे नांव दिले गेले.
महाराष्ट्र सरकारने नाषिक येथे महाराष्ट्र राज्य आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाची म.आ.वि.वि. कायदा 1998 द्वारे 3 जून 1998 रोजी स्थापना केली. वैद्यकीय क्षेत्रात शिक्षण, प्रशिक्षण, संशोधन आणि भारतीय पध्दतीचे वैद्यकीय शिक्षण यांचा समतोल विकासासाठी तसेच आरोग्य विज्ञान शिक्षणाची गुणवत्ता नियोजनबध्दरित्या वाढण्याच्या दृष्टीने राज्यात हया विद्यापीठाची निर्मिती केली.

 

नाशिकच्या दिंडोरीरोड म्हसरूळ शिवारात 51 एकर क्षे़त्रात म.आ.वि.वि.ची निर्मिती करण्यात आली आहे. या परिसरात मुख्य प्रशासकीय भवन, शिक्षक प्रशिक्षण केंद्र, ग्रंथालय, आतिथीगृह, माननीय कुलगुरूंचे निवासस्थान व अधिकाऱ्‍यांसाठी क्वार्टर्सच्या इमारती बांधण्यात आल्या आहेत. विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र पूर्ण महाराष्ट्र राज्यासाठी आहे. उत्तम व तत्पर प्रशासनासाठी विद्यापीठाने प्रशासन, अॅकॅडमिक, वित व परीक्षा विभागाचे संगणकीकरण केले आहे. व्हीडिओ काॅन्फरन्सच्या दृष्टीने विद्यापीठ व मुंबई, पुणे, नागपूर, औरंगाबाद प्रादेशिक विभाग जोडण्यात आले आहे.
अनेक आरोग्य विज्ञान महाविद्यालये जे पूर्वी परंपरागत विद्यापीठाषी संलग्न होते ते म.आ.वि.वि.नाशिकच्या कार्यक्षेत्रात आले आहेत. विद्यापीठ स्थापन करण्याच्या वेळी 193 आरोग्य विज्ञान महाविद्यालये एकूण 11995 विद्याथ्र्यांच्या जागासहित आणि  संस्था विद्यापीठाशी संलग्न झाल्या आहेत.

गेल्या 15 वर्शात विद्यापीठाने विविध प्रकारे संलग्न महाविद्यालयांच्यात सुधारणा घडवून आणल्या आहेत. त्याचबरोबर वैद्यकीय शिक्षणाच्या दर्जात अमुल्य चांगल्या सुधारणा तसेच महाविद्यालयाच्या पायाभूत सुविधा आणि हाॅस्पिटलच्या सोयी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. विद्यार्थ्यांची सक्तीने उपस्थिती, अभ्यासक्रमात नियमित अद्ययावतीकरण, वेळापत्रकाची निष्चिती, विद्यार्थीनिहाय शिक्षण कार्यक्रम, सर्व विभागाच्या अभ्यासक्रमाचे नियोजन फिरत्या स्वरूपात सक्तीच्या इंटर्नशीप कार्यक्रमाद्वारे विद्यार्थ्यांची क्षमता सुधारीत करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

विद्यार्थ्यांमध्ये नैतिक मुल्यतत्वे आणि शिष्टाचार अंगिकारून सामजिक प्रश्नांची उकल करण्याचे शिक्षण देण्यात सुधारणा करण्याचे प्रयत्न केले आहेत. शैक्षणिक अभ्यासक्रमात सापेक्ष डाॅक्टर विद्यार्थ्यांची संवाद कला सुयोग्य व सुधारीत करण्यावर भर देण्यात आला आहे. त्यामुळे अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय जर्नलमध्ये त्यांचा सहभाग सुकर होणार आहे. विद्यापीठाने ‘डिजिटल’ ग्रंथालय निर्माण केले आहे. त्यामुळे सुमारे 2500 जर्नल्समध्ये महाविद्यालयांचा आणि व्यक्तीशः विद्यार्थ्यांचा सहभागाचा दुवा साधण्यासाठी कठोर परिश्रम घेत आहे. पी.एच.डी.साठी विद्यार्थ्यांना प्रवेश सुलभ केला आहे. विविध राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय एजन्सीशी सांगड घालून विद्यार्थ्यांमध्ये वैद्यकीय शिक्षणातील बदलत्या जागतिकीकरणा संदर्भात थरार संपन्न कल निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात येत आहे. त्याद्वारे सामाजिक व्यावसायिकक्षम डाॅक्टर्स निर्मितीचा ध्यास विद्यापीठाने सुरू ठेवला आहे. आरोग्य विज्ञान महाविद्यालयांची संलग्नता

  • मेडिकल 35
  • डेंटल 28
  • आयुर्वेद 62
  • युनानी 06
  • होमिओपॅथी 45

इतर:-बी.पी.टी.एच.,बी.ओ.टी.एच.,बीएससी नर्सिंग,पीबीबीएससी नर्सिंग,
बी.ए.एस.एल.पी., बी.पी.ओ. – 154.
एकूण मआवि विद्यापीठाशी संलग्न महाविद्यालये: 330
Quality Policy(गुणवत्तेचे धोरण)

आम्ही म.आ.वि.वि. वचनबध्द आहोत.
आरोग्य विज्ञानाच्या शिक्षणाबाबत उच्च दर्जाची गुणवत्ता असलेले आंतरराष्ट्रीय केंद्र निर्माण करण्याचा मआवि विद्यापीठाचा प्रयत्न राहील. आरोग्य विज्ञान शिक्षणात नैतिक मुल्यावर आधारीत शिक्षणाचे वातावरण, अष्टपैलु आणि आंतरशिस्तबध्द संशोधन व प्रशिक्षण दिले जाईल. अत्याधुनिक तंत्रज्ञानातून गुणवत्तापूर्ण तसेच कौशल्ययुक्त शिक्षण अंगिकारले जाईल. आरोग्य रक्षणाचा व्यावसायिक ध्यास-दृष्टिकोन असलेल्यांच्या हातून सापेक्ष स्वरूपात समाजाच्या आरोग्याची काळजी करणारी सेवा उत्तम प्रयत्न करील.
परिणामकारक प्रषासनातून प्रामाणिक, पारदर्शक, जबाबदारीची पध्दत अवलंब करून प्रगतशील तंत्रज्ञानाद्वारे एक सर्वोत्तम माॅडेल उभारण्याचा आणि सर्वांचेच समाधान देणारा दर्जा निर्माण केला जाईल.

विद्यापीठाचे पदवी व पदव्युत्तर अभ्यासक्रम

वैद्यकीय

 

एम.बी.बी.एस. (बॅचलर ऑफ मेडिसिन अ‍ॅन्ड सर्जरी)

 

बी.पी.एम.टी. (बॅचलर ऑफ पॅरामेडिकल टेक्नॉलॉजी)

 

एमडी (डॉक्टर ऑफ मेडिसिन)

 

एम.एस. (मास्टर ऑफ सर्जरी)

 

डी.एम. (डॉक्टर ऑफ मेडिसिन)

 

एम.एच.एच. (चिरुगीचे मॅजिस्टर)

 

दंत

 

बी.डी.एस. (दंत शस्त्रक्रिया आणि औषध पदवी)

 

एम.डी.एस. (मास्टर ऑफ डेंटल सर्जरी)

 

आयुर्वेद

 

बी.ए.एम.एस. (आयुर्वेद चिकित्सा व शस्त्रक्रिया पदवी)

 

एमडी (डॉक्टर ऑफ मेडिसिन) (आयुर्वेद वाचस्पती)

 

एम.एस. (सर्जरीचे डॉक्टर) (आयुर्वेद धनवंतरी)

 

युनानी

 

बी.यू.एम.एस. (युनानी वैद्यकीय औषध व शस्त्रक्रिया)

 

एमडी (डॉक्टर ऑफ मेडिसीन) (माहिर-ए-टिब)

 

एम.एस. (सर्जरीचे डॉक्टर) (माहिर-ए-जराहत)

 

अलाइड हेल्थ सायन्सेस

 

बी.पी.टी.एच. (बॅचलर ऑफ फिजिओथेरपी)

 

एम.पी.टी. (मास्टर ऑफ फिजिओथेरपी)

 

BOP.TH. (बॅचलर ऑफ ऑक्युपेशनल थेरपी)

 

एम.ओ.टी. (ऑपरेशनल थेरपीचे मास्टर)

 

बी.ए.एस.एल.पी. (ऑडिओलॉजी आणि भाषण भाषा पॅथॉलॉजी मध्ये बॅचलर)

 

बी.एस.सी. (एच. एल. एस.) (विज्ञान पदवी (सुनावणी, भाषा आणि भाषण)

 

एम.ए.एस.एल.पी. (मास्टर ऑफ ऑडिओलॉजी स्पीच अँड लँग्वेज पॅथॉलॉजी)

 

बी.पी.ओ. (प्रोस्थेटिक्स बॅचलर)

 

एम.पी.ओ. (मास्टर ऑफ सायन्स (प्रोस्थेटिक्स अँड ऑर्थोटिक्स)

 

बी.एस.सी. नर्सिंग (नर्सिंगमधील विज्ञान पदवी)

 

बेसिक बी.एस.सी. नूरसिंग (नर्सिंगमधील मूलभूत विज्ञान पदवी)

 

पी.बी.बी.एससी. नर्सिंग (पोस्ट बेसिक बीएससी नर्सिंग)

 

पी.बी.बी.एस.सी. नूरसिंग (नर्सिंगमधील विज्ञान पदवी मध्ये मूलभूत प्रमाणपत्र)

 

पी.सी.बी.एस.सी. नूरसिंग (नर्सिंगमधील विज्ञान पदवी प्रमाणपत्र)

 

एम.एस्सी. नर्सिंग (मेडिकल सर्जिकल नर्सिंग)

 

(इतर आरोग्य विज्ञान अंतर्गत इतर पदव्युत्तर पदवी, पदविका, फेलोशिप आणि प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम)

 

प्राध्यापक, पीएचडी, आय.पी.पी.सी इंटर पोस्ट ग्रॅज्युएट पेडियाट्रिक सर्टिफिकेट कोर्स, आंतरराष्ट्रीय सहयोगी
Course with University of Sydney Australia)

अव्वल दर्जाचे श्रेष्ठतापूर्ण डिपार्टमेंटस्

  • डिपार्टमेंट आॅफ इंटरडिसीप्लीनरी रिसर्च अॅण्ड टेक्नाॅलाॅजी नाशिक.
  • डिपार्टमेंट आॅफ इन्फेक्शियस डिसीजेस, मुंबई.
  • डिपार्टमेंट आॅफ मायक्रो डेंन्टीस्ट्री, मुंबई.
  • इन्स्टिटयूट आॅफ मेडिकल एज्युकेशन टेक्नाॅलाॅजी अॅण्ड टिचर्स ट्रेनिंग,पुणे.
  • डिपार्टमेंट आॅफ जेनेटिक्स, इम्युनाॅलाॅजी, बायोकेमिस्ट्री अॅण्ड न्युस्ट्रेशन ,पुणे.
  • स्कुल आॅफ हेल्थ केअर अॅडमिनिस्ट्रेशन , पुणे.
  • डिपार्टमेंट आॅफ कम्युनिटी आॅप्थॅलमाॅलाॅजी अॅण्ड पब्लिक हेल्थ  औरंगाबाद.
  • डिपार्टमेंट आॅफ ट्रायबल हेल्थ, नागपूर.
  • डिपार्टमेंट आॅफ आयुष, नाशिक.

लवकरच सुरू होणारे नवीन डिपार्टमेंटस्

  • डिपार्टमेंट आॅफ हेल्थ कम्युनिकेशन,
  • डिपार्टमेंट आॅफ डिसॅस्टर मेडिसिन,
  • डिपार्टमेंट आॅफ इंटरनॅशनल स्टडीज्

संशोधन कार्यासाठी विद्यापीठाकडून योजना राबविल्या जात आहेत. पीएच.डी. ही सन्मान्य पदवी प्रदान करण्यास सुरुवात केली आहे. या संशोधनासाठी 41 संशोधन केंद्रे ठरविण्यात आली आहेत. लॅनसेट च्या धर्तीवर एज्युकेशन फाॅर हेल्थ या नावाचे जर्नल सुरु करण्याचे ठरले आहे. संपूर्ण भारतात आगळे वेगळे ठरणारे आंतरविद्याशाखा संशोधन विभाग विद्यापीठात सुरु करण्यात आला आहे. अॅलोपॅथी, दंत, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, युनानी, तत्सम विद्याशाखा यांचा समन्वय साधून संशोधनाला चालना देणारे विभाग येथे आहे.
मेडिकल टुरिझम क्षेत्रात भारत जगभरात आघाडीवर आहे. अत्यंत कुशल व तज्ज्ञ वैद्यकीय तज्ज्ञांची उपलब्धता, अत्याधुनिक रुग्णालये, अद्ययावत तंत्रज्ञान आदिंनी सुसज्ज असलेले काॅर्पोरेट हाॅस्पिटलमधील उपचार हे युरोप-अमेरिकेपेक्षा खुपच स्वस्त आहेत. यामुळे आज जगभरातून रुग्ण भारतात उपचारासाठी येत आहे. अश्या सर्व बाजूंनी विकसित होणाऱ्‍या हेल्थ केअर इंडस्ट्रीला गरज आहे. ती कुशल मनुष्यबळाची. आरोग्य सेवा देणाऱ्‍या तज्ज्ञांची जशी गरज आहे. तशी या क्षेत्राचे सुयोग्य नियोजन आणि व्यवस्थापन सांभाळू शकणाऱ्‍या हेल्थ केअर अॅडमिनिस्ट्रेटर्सची देखील मोठया प्रमाणावर आवश्यकता आहे. वेगाने वाढणाऱ्‍या इंडस्ट्रीजची गरज लक्षात घेऊन विद्यापीठातर्फे वैद्यकीय व्यवसायाच्या व्यवस्थापनासाठी एम.बी.ए. (हेल्थ केअर अॅडमिनिस्ट्रेेशन) हा दोन वर्षाचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम सुरु केला आहे. तसेच विविध फेलोशिप व सर्टिफिकेट कोर्स सुरु करण्यात आले आहे. यात वैद्यकीय विद्याशाखेतील सहासष्ट फेलोशिप कोर्सेस आणि चार ट्रेनिंग प्रोग्राम, दंत विद्याशाखेसाठी दोन फेलोशिप कोर्स, आयुर्वेद विद्याशाखेसाठी दोन फेलोशिप कोर्स आणि चार सर्टिफिकेट कोर्स तसेच तत्सम विद्याशाखेसाठी चार फेलोशिप कोर्स आणि तीन सर्टिफिकेट कोर्स असे एकूण चैऱ्या‍हत्तर फेलोशिप आणि चैदा सर्टिफिकेट कोर्स सुरु करण्यात आले आहे. त्याचप्रमाणे सर्टिफिकेट कोर्स इन डिझास्टर मेडिसिन आणि फेलोशिप कोर्स इन एमेर्जन्सी मेडिसिन अॅन्ड ट्राॅमा केअर कोर्सेस लवकरच सुरु होणार आहे. आयुर्वेद संशोधनासाठी आयुष विभागाची स्थापना करण्यात आली आहे. विविध रुग्णांवर उपचार करुन चिकित्सा पध्दतीची प्रमाणताही सिध्द केली जाणार असून विद्यापीठाच्या परिसरात दुर्मिळ वनौषधींचे उद्यानही साकारले जात आहे. लवकरच क्लिनिकल इंजिनियरिंग हा नवा अभ्यासक्रम सुरु करण्यात येणार आहे. विद्यापीठ अधिकारी

कुलगुरु-

महाराष्ट्र सरकार

माननीय श्रीभगत सिंह कोश्यारी

प्रो कुलगुरू

वैद्यकीय शिक्षण मंत्री

माननीय श्री अमीत देशमुख

कुलगुरू

प्रा.दिलीप म्हैसेकर

प्रति कुलगुरु-

प्रो कुलगुरू

प्रा.डॉ. मोहन खामगावकर

 

ध्येय आणि उद्दिष्टे ( Aims and Objectives )

  • राज्यात आरोग्य विज्ञान शिक्षणात सर्वंकश वाढ करणे.
  • सामाजिक, कौषल्य आणि व्यावसायिक चांगले पदवीधर निर्माण करणे.
  • शिक्षकांची गुणवत्ता वाढविणे.
  • संशोधन कार्यास प्रोत्साहित करणे.
  • समाजाशी वचनबध्द असणे.
  • शिक्षण व संशोधनासाठी श्रेष्ठदर्जाचे व उत्तरदायी प्रशासन, वैज्ञानिक व्यवस्थापन व विकास संघटीत करणे.
  • विद्याथ्र्यांमध्ये विद्यापीठीय आणि तत्संबंधी विषयात गुणवत्तापूर्ण स्पर्धात्मक व कसोटीपूर्ण पात्रता निर्माण करण्याच्या दृष्टीने प्रयत्नांची पराकाष्टा करणे.
  • ज्ञानाची निर्मिती, संवर्धन आणि प्रसार करण्याची जबाबदारी अंगिकारणे.
  • आरोग्य विज्ञान व शिक्षणाच्या सोयीसुविधांचे समाज वितरणासाठी प्रयत्न करणे.

संशोधन वाढीची कार्यक्षमतापूर्ण कृती (Research promoting Activities)

  • शिक्षकांना संशोधन अनुदान (शिष्यवृत्ती).
  • शिक्षकांना प्रवास अनुदान (शिष्यवृत्ती).
  • राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय प्रकाशनांत लेखांच्या प्रसिध्दीसाठी पुरस्कार.
  • विद्याथ्र्यांना संशोधन शिष्यवृत्ती.
  • राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय कार्यशाळेंना अनुदान.
  • चिकित्सालयीन संशोधन पध्दती कार्यशाळेंना अनुदान.
  • पी.एच.डी. पूर्व प्रवेश परीक्षा घेणे.
  • पी.एच.डी. नोंदणी करणे.
  • सहामाही अहवाल.
  • विभागीय पी.एच.डी. सेमिनार.
  • लेखनचैर्यावरदक्षता.

विद्यार्थी कल्याण योजना (Student Welfare Scheme)

  • धन्वंतरी विद्याधन योजना – विद्याथ्र्याने घेतलेल्या शैक्षणिक कर्जाचे व्याजासाठी आर्थिक साहाय्य विद्यापीठ देते.
  • सावित्रीबाई फुले योजना-गरजू गरीब विद्यार्थीनीला रू.25,000/- ची षिश्यवृत्ती.
  • पुस्तक पेढी योजना-गरजू गरीब विद्याथ्र्यांना पुस्तकांसाठी रू. 30,000/- चा फंड.
  • नैतिक मुल्यासाठी विशेष बोर्ड – समाजाला उपयुक्त ठरेल अषा वैशिष्टयपूर्ण इतर जादा शैक्षणिक कार्यासाठी प्रत्येक महाविद्यालयांना रू.10,000/- विद्यापीठाकडून वितरीत.
  • सुरक्षेसाठी विद्यार्थी संजीवनी सुरक्षा योजना – गरजू विद्याथ्र्यांना वैद्यकीय उपचारासाठी रू.2,000/- ते रू.1,00,000/- दिले जातात.
  • विद्याथ्र्याचा दुर्दैवाने मृत्यू झाल्यास पालकास रू.1,00,000/- दिले जातात.
  • शिका अन् कमवा – विद्यापीठ षिका अन् कमवा योजनेखाली प्रत्येक विद्याथ्र्याला रू.16,000/- चे साहाय्य देते. त्यामुळे त्याला षिक्षण घेतांना कामाचे महत्व कळते आणि त्याचवेळी उत्पन्नामुळे त्यास मदतही मिळते.

सांस्कृतिक विभाग
कुटुंब दत्तक योजना- या योजनेनुसार प्रत्येक महाविद्यालय एक गांव दत्तक घेते आणि त्या परिसरात प्राथमिक आरोग्य रक्षा सुविधा पुरवते. तसेच गावकऱ्यांमध्ये जागृती निर्माण करते. प्रत्येक विद्यार्थी 3 ते 4 कुटुंब दत्तक घेतात.
मानसिक समुपदेषन – ताणतणावाखाली विद्याथ्र्याला अभ्यासात अपयष आल्यास त्याला औदासिन्य आणि नैराश्यपासून परावृत्त करण्यासाठी विद्यापीठाने नवीन कार्यक्रम हाती घेतला असून त्याला मानसिक समुपदेशानाद्वारे ताण-तणाव व शैक्षणिक अपयशापसून परावृत्त केले जाते. एन.एस.एस.विभाग – नॅशनल सव्र्हिस स्कीम छैै हा केंद्र व राज्य शासनाचा संयुक्त कार्यक्रम आहे.

 

शिक्षक प्रशिक्षण प्रबोधिनी

सातत्यपूर्ण वैद्यकीय शिक्षण (Continuing Medical Education) आणि सातत्यपूर्ण व्यावसायिक कौशल्य विकास (Continuing Professional Development) या कनिष्ठ मध्यम आणि वरिष्ठ स्तरावरील शिक्षकांच्या दृष्टिकोनातून उपयुक्त ठरणाऱ्या बाबी असतात. यामुळे विशिष्ट विषयातले अद्ययावत ज्ञान व माहिती शिक्षकांना प्राप्त होऊ शकते. या मध्यवर्ती संकल्पनांमधूनच शिक्षक प्रशिक्षण प्रबोधिनीची अद्ययावत व देखणी वास्तू आरोग्य विद्यापीठाच्या प्रांगणात उभी राहिली आहे. यामध्ये आरोग्यशास्त्र शाखांच्या शिक्षकांसाठी अभ्यासक्रमाचा विकास, शिकवण्याची नवनवीन तंत्रे व पध्दती, मूल्यमापनाच्या पध्दती आणि शैक्षणिक दर्जा उंचावण्यासाठी करावयाचे प्रयत्न या बाबतचे प्रशिक्षण देणे असा या मागील उद्देश आहे. या प्रबोधिनीमध्ये 1000 आसन क्षमतेचे प्रेक्षागृह, 108 आसन क्षमतेचे बहुद्देशीय सभागृह, 80 आसन क्षमतेचे सभागृह, अत्याधुनिक सोयीसुविधा युक्त काॅन्फरन्स, व्हीआयपी बहुद्देशीय रुम, 150 आसन क्षमतेचे अत्याधुनिक विजेवरील उपकरणे असलेले अॅम्पीथिएटर आदी सर्व वातानुकुलित असलेली शिक्षक प्रशिक्षण प्रबोधिनीची वास्तू आहे.

 

वैद्यकीयशास्त्र इतिहास संग्रहालय

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाने संपूर्ण आशिया खंडात आगळे वेगळे ठरले असे आरोग्य विद्याशाखांचे वस्तुसंग्रहालय(Museum of History of Medicine) विद्यापीठाच्या मुख्यालयातील आवारामध्ये आकाराला आले आहे. आरोग्यशाखांच्या पाचही विद्याशाखांच्या उगमापासूनच्या आजवरचा सर्व प्रवास या वस्तुसंग्रहालयाच्या माध्यमातून दर्शविला आहे. वैद्यकशास्त्राच्या विविध शाखांच्या अभ्यासासाठी व भविष्यातील संशोधनाची दिशा ठरविण्यासाठी भूतकाळाचा अभ्यास, संदर्भ विशेष उपयुक्त ठरतात. या संग्रहालयामध्ये व्यक्ति चित्रे, कालदर्शिका, अर्धपुतळे साधने, छायाचित्रे, तक्ते, विविध वस्तू, त्रिमितीय देखावे आदींच्या सहाय्याने हा इतिहास उलगडण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. नाशिकमधील हे आगळे वेगळे वस्तुसंग्रहालय केवळ महाराष्ट्रातील नव्हे तर देशभरातील जिज्ञासंूना ज्ञानाचा आगळा वेगळा खजिनाच उघडून देणारे आहे. –

 

 

संदर्भ_

 

1वैद्यकीय शिक्षण व औषध विभाग, शासन महाराष्ट्राचा

2संचालनालय वैद्यकीय शिक्षण व संशोधन

3मेडिकल कौन्सिल ऑफ इंडिया

4डेंटल कौन्सिल ऑफ इंडिया

5सेंट्रल कौन्सिल ऑफ इंडियन मेडिसिन

6केंद्रीय होमिओपॅथीची परिषद

7भारतीय पुनर्वसन परिषद

8भारतीय नर्सिंग कौन्सिल

9इंडियन असोसिएशन ऑफ फिजिओथेरपिस्ट

10विद्यापीठ अनुदान आयोग

11भारतीय विद्यापीठांची संघटना

12शिक्षण शुल्का समिती

13आयुर्वेद संशोधन डेटाबेस

14कोहम संग्रहालय

16वेबबेस्ड शैक्षणिक संसाधने

17ऑनलाईन सर्वेक्षण (सर्व्हेनेकी डॉट कॉम)

18आरोग्यासाठी शिक्षण (एमयूएचएस द्वारे व्यवस्थापित आंतरराष्ट्रीय जर्नल)

उच्च शिक्षणावर अखिल भारतीय सर्वेक्षण

20शैक्षणिक संप्रेषणासाठी कन्सोर्टियम (सीईसी)

21भारतीय विद्यार्थी संसद

22राष्ट्रीय प्रशिक्षु प्रशिक्षण योजना (एनएटीएस)

23राष्ट्रीय डिजिटल ग्रंथालय

24ओपन सोर्स डिजिटल लायब्ररी

एमयूएचएस कायदा 1998

http://www.muhs.ac.in/upload/Lind%20_of%20affused_%20 महाविद्यालये 10020_141013.

“शैक्षणिक वर्ष २०११-१२ साठी आरोग्य विज्ञान महाविद्यालयाच्या संबद्ध स्थितीबद्दल महत्त्वपूर्ण सूचना”

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ

महाराष्ट्र-डीएमईआर

महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठाशी संलग्न महाविद्यालये

महाराष्ट्रातील विद्यापीठे

कॅटेगरीज: महाराष्ट्र आरोग्य विज्ञान विद्यापीठ वैद्यकीय व आरोग्य विज्ञान विद्यापीठे भारतातील वैद्यकीय महाविद्यालये महाराष्ट्रातील वैद्यकीय महाविद्यालये नाशिक जिल्ह्यातील शैक्षणिक संस्था १ 1998 1998 19-9 in मध्ये प्रतिष्ठान स्थापना केली.

केंद्रीय विद्यालय

केंद्रीय विद्यालय

 

केंद्रीय विद्यालय संगठन  ही भारत सरकारच्या शिक्षण मंत्रालयाच्या (एमएचआरडी) तत्वाखाली स्थापन केलेल्या प्रमुख केंद्र शासकीय शाळांची एक प्रणाली आहे.  परदेशात तीन शाळा आहेत. ही शाळा जगातील सर्वात मोठी साखळी आहे.

1241 केंद्रीय विद्यालय

1137443 विद्यार्थी

48314 कर्मचारी

25 विभाग

केंद्रीय विद्यालयाचा बोधवाक्य म्हणजे( तत्त्व पळापळ अपवरीव) Tattvaṁ pūṣaṇa apāvr̥ṇu,,   “जिथे सत्याचा चेहरा सोन्याच्या झाकणाने झाकलेला असेल, हे सूर्य (देव), कृपया प्रकट करा जेणेकरून सत्य आणि धर्म दृश्यमान होईल.”

केंद्रीय विद्यालय लोगो.

 

15 डिसेंबर 1963 मध्ये स्थापित

स्कूल बोर्ड सेंट्रल बोर्ड ऑफ सेकंडरी एज्युकेशन (सीबीएसई)

प्राधिकरणाचे शिक्षण मंत्रालय

आयुक्त निधी पांडे आयआयएस

वेबसाइ ट www.kvsangathan.nic.i

“शिक्षार्थ आइए सेवार्थ जाइए”

 

इतिहास

ही व्यवस्था १963 मध्ये ‘सेंट्रल स्कूल’ या नावाने अस्तित्वात आली. नंतर हे नाव केंद्रीय विद्यालय करण्यात आले. त्याची शाळा सर्व केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी संबंधित आहेत (सीबीएसई). भारतीय कर्मचार्‍यांच्या मुलांना शिक्षित करणे हा त्यामागील उद्देश आहे ज्यांना बर्‍याचदा दुर्गम ठिकाणी पोस्ट केले जाते. सैन्याने स्वत: च्या आर्मी पब्लिक स्कूल सुरू केल्यामुळे सेवा वाढविण्यात आली परंतु सर्व केंद्र सरकारच्या कर्मचा .यांपुरतेच मर्यादित राहिले नाही.

संपूर्ण भारतभरातील शाळा एकसमान अभ्यासक्रम पाळतात. एक सामान्य अभ्यासक्रम आणि शिक्षणाची व्यवस्था करून, केंद्रीय विद्यालयांनी असे सुनिश्चित केले  की जेव्हा त्यांचे पालक एका स्थानातून दुसर्‍या ठिकाणी हलविले जातात तेव्हा सरकारी कर्मचार्‍यांच्या मुलांना शिक्षणाची गैरसोय होऊ नये. शाळा 50 हून अधिक वर्षांपासून कार्यरत आहेत.

 उद्दीष्टे

संरक्षण व अर्ध-सैन्य दलाच्या कर्मचार्‍यांसह, हस्तांतरणीय, केंद्र सरकारच्या कर्मचार्‍यांच्या मुलांच्या शैक्षणिक गरजा भागविण्यासाठी, शिक्षणाचा एक सामान्य कार्यक्रम प्रदान करुन;उत्कृष्टतेचा पाठपुरावा आणि शालेय शिक्षण क्षेत्रात वेगवान होण्यासाठी;केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ आणि नॅशनल कौन्सिल ऑफ सेंट्रल बोर्डसारख्या इतर संस्थांच्या सहकार्याने शिक्षणामध्ये प्रयोग आणि नाविन्यपूर्णतेस प्रारंभ करणे आणि प्रोत्साहन देणे

शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण इ.

राष्ट्रीय एकात्मताची भावना विकसित करणे आणि मुलांमध्ये “भारतीयता” ची भावना निर्माण करणे. मेमोरँडम ऑफ असोसिएशन (हिंदी आवृत्ती)

शाळा उपलब्ध करून देणे, त्यांची देखभाल करणे, देखभाल, नियंत्रण व व्यवस्थापन करणे यासाठी यापुढे भारत सरकारच्या हस्तांतरणीय कर्मचार्‍यांच्या मुलांसाठी, तरंगती लोकसंख्या आणि देशातील दुर्गम व अविकसित ठिकाणी राहणा-यांसह इतरांना ‘केंद्रीय विद्यालय’ म्हटले जाते. अशा शाळांच्या पदोन्नतीसाठी अनुकूल असलेल्या सर्व कृती व आवश्यक गोष्टी कर.

 ठळक वैशिष्ट्ये

#सर्व केंद्रीय विद्यालयांसाठी सूचनांचे सामान्य पुस्तके आणि द्विभाषिक माध्यम.

#सर्व केंद्रीय विद्यालय केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी संबंधित आहेत

#सर्व केंद्रीय विद्यालय सह-शैक्षणिक, समग्र शाळा आहेत.

#संस्कृत इयत्ता सहावी ते आठवीपासून शिकवले जाते.

#योग्य शिक्षक-विद्यार्थी प्रमाणानुसार शिक्षणाची गुणवत्ता वाजवी प्रमाणात ठेवली जाते.

 

दृष्टी

केव्हीएस उच्च गुणवत्तेच्या शैक्षणिक प्रयत्नांद्वारे उत्कर्ष मिळविण्याकरिता ज्ञान / मूल्ये प्रदान करण्यास आणि आपल्या विद्यार्थ्यांची प्रतिभा, उत्साह आणि सर्जनशीलता वाढवण्यावर विश्वास ठेवते.

इयत्ता आठवीपर्यंतच्या मुलांसाठी, बारावीपर्यंतच्या मुली आणि एससी / एसटी विद्यार्थ्यांकरिता आणि केव्हीएस कर्मचार्‍यांच्या मुलांसाठी शिक्षण शुल्क नाही.

 अभियान

केंद्रीय विद्यालयांमध्ये चार पट अभियान आहे,

उदा.1.,संरक्षण व अर्ध-सैन्य दलाच्या कर्मचार्‍यांसह हस्तांतरणीय केंद्र सरकारच्या मुलांच्या शैक्षणिक गरजा भागविण्यासाठी, शिक्षणाचा एक सामान्य कार्यक्रम प्रदान करुन;

2.उत्कृष्टतेचा पाठपुरावा करण्यासाठी आणि शालेय शिक्षणाच्या क्षेत्रात वेग निर्माण करणे;

3.केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळ (सीबीएसई) आणि नॅशनल शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (एनसीईआरटी) इत्यादींसह अन्य संस्थांच्या सहकार्याने शिक्षणात प्रयोग आणि नवकल्पना आरंभ करणे आणि प्रोत्साहन देणे.

4.राष्ट्रीय एकात्मताची भावना विकसित करणे आणि मुलांमध्ये “भारतीयता” ची भावना निर्माण करणे.

उच्च अधिकारी

नाव आणि पदनाम

 

*कु. निधी पांडे, आय.आय.एस.

आयुक्त

*अतिरिक्त आयुक्त (प्रशासन)

*अतिरिक्त आयुक्त (शैक्षणिक).

डॉ. व्ही. विजयालक्ष्मी

सह आयुक्त (प्रशासन)

डॉ.ई. प्रभाकर

सह आयुक्त (प्रशिक्षण / वित्त)

श्रीमती. पिया ठाकूर

सह आयुक्त (शैक्षणिक)

श्री. प्रदमन के. कोल

सहआयुक्त

लेफ्टनंट कर्नल हरि राम ओझा

ओएसडी (संरक्षण)

 

 

संघटनेचा आलेख

व्यवस्थापन

केंद्रीय विद्यालय संघटना, ज्याचा शब्दशः ‘सेंट्रल स्कूल ऑर्गनायझेशन’ मध्ये अनुवाद केला जातो, ती दिल्लीतील मुख्यालय असलेल्या शाळांच्या कामकाजावर देखरेख करते.

प्रशासन पातळीवर आधारित आहे. केंद्रीय विद्यालय संघटनेचे अध्यक्ष हे नेहमीच भारत सरकारच्या मानव संसाधन विकास प्रभारी मंत्री असतात; उपसभापती हे एमएचआरडी राज्यमंत्री असतात. वास्तविक कार्यशक्ती ही केव्हीएस आयुक्तांकडे आहे; आयुक्त यांच्यासमवेत वेगवेगळ्या क्षेत्रात केव्हीएसच्या कारभारात अतिरिक्त आयुक्त आहेत. केव्हीएस प्रांताचे प्रमुख सहायक आयुक्त यांच्यासह उपायुक्त असतात. प्रत्येक प्रशालेचे मुख्याध्यापक व मुख्याध्यापक, मुख्याध्यापक / शिक्षिका यांच्यासह प्रशालांचे प्रशासन करणा-या प्रत्येक केव्हीचे स्वतंत्र प्राचार्य आहेत.

विद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी तसेच शाळा कंपाऊंड व यंत्रणेच्या देखभालीसाठी अनेक समित्या आहेत.

सर्वात महत्वाची म्हणजे व्हीएमसी (विद्यालय व्यवस्थापन समिती), जी सर्व समित्यांचे प्रमुख आहेत.

केंद्रीय विद्यालय संगठन मुख्यालय, दिल्ली मार्च 2018 पर्यंत, केंद्रीय विद्यविभागांमध्ये विभागले गेले, प्रत्येकाचे नेतृत्व उपायुक्त होते.

भारताबाहेरील तीन केंद्रीय विद्यालये काठमांडू, मॉस्को आणि तेहरानमध्ये आहेत. ते भारतीय दूतावासाच्या कर्मचार्‍यांच्या मुलांसाठी आणि भारत सरकारच्या इतर प्रवासी कर्मचा यांसाठी आहेत. भूतानच्या सिमलाखा येथील एका शालेय भूतान सरकारला हस्तांतरित करण्यात आले आणि त्यामुळे  198 9  मध्ये केंद्रीय-विद्यालय (त्यावेळेस इंडो-भूतान सेंट्रल स्कूल (आयबीसीएस) म्हणून ओळखले जाणारे) बंद पडले, भारत-भूतानच्या एका प्रमुख प्रकल्पानंतर (हायडल उर्जा प्रकल्प) पूर्णत्वास आले. भारतीय सरकारी कर्मचा .्यांची हळूहळू परत त्यांच्याच देशात बदली झाली.

सर्व शाळा सामान्य अभ्यासक्रम सामायिक  आणि इंग्रजी आणि हिंदीमध्ये द्विभाषिक सूचना देतात. ते सह-शैक्षणिक आहेत.

इयत्ता VI वी ते आठवी पर्यंत अनिवार्य विषय म्हणून आणि १२ वी पर्यंत पर्यायी विषय म्हणून संस्कृत शिकवले जाते. ही योजना बंद झाल्यावर इयत्ता सहावी ते आठवीच्या विद्यार्थ्यांनो नोव्हेंबर 2017पर्यंत जर्मन भाषेचा अभ्यास करता येईल. परंतु पुन्हा सुरू ठेवण्यात आला होता आणि काही शाळांमध्ये १० वी पर्यंत उपलब्ध आहे मॉस्कोमध्ये विद्यार्थ्यांना त्यांची तृतीय किंवा द्वितीय भाषा म्हणून फ्रेंच किंवा रशियन निवडण्याची संधी दिली जाते.

केंद्रीय विद्यालय विद्यार्थ्यांसाठी शैक्षणिक शुल्क आकारले जाते शाळा विकास निधी (विद्यालय विकास निधी), त्या विशिष्ट शाळेच्या विकासावर खर्च. अनुसूचित जाती व अनुसूचित जमातीमधील विद्यार्थी आणि केव्हीएस कर्मचार्‍यांच्या मुलांना शिक्षण शुल्कापासून सूट देण्यात आली आहे. सहावीनंतरच्या त्यांच्या पालकांचे एकमेव मूल असलेल्या मुलींना शिकवणी व शाळा विकास निधीतून सूट देण्यात आली आहे.

केव्हीएसकडे खासदार कोटा देखील आहे ज्यामध्ये काही खास तरतूद आहे ज्या अंतर्गत प्रवेश दिले जातात.  लोकसभा व राज्यसभेचे सदस्य काही विद्यार्थ्यांना प्रवेशासाठी शिफारस करु शकतात. परंतु या खास तरतुदी केवळ तेव्हाच कार्य करतात जेव्हा केव्हीएस खासदारांच्या मतदार संघात असेल. सर्व खासदार आपल्या मतदारसंघातील सहा विद्यार्थ्यांकरिता केंद्रीय विद्यालय प्रवेशासाठी शिफारस करु शकतात. शैक्षणिक सत्र 2017-2018 पासून, कोटा दहा विद्यार्थ्यांपर्यंत वाढविण्यात आला आहे.

क्वालिटी कौन्सिल ऑफ इंडिया (क्यूसीआय) ने केव्ही आरके पुरम, केव्ही आयआयटी पवई आणि केव्ही  या तीन शाळांना मान्यता दिली आहे. आयसीटी पायाभूत सुविधा

केव्हीएस मधील विद्यार्थ्यांचे पीसी प्रमाण 53 ते 15 पर्यंत सुधारते

ऑक्टोबर 2005 पर्यंत, केव्हीएस मधील विद्यार्थ्यांचे पीसी प्रमाण 53: 1 होते. केंद्रीय विद्यालयामध्ये आय.सी.टी. ची जाहिरात करण्यासाठी, नोव्हेंबर २०० 2005 पासून प्रामाणिक प्रयत्न सुरू आहेत आणि त्यादरम्यान अतिरिक्त संगणक प्रयोगशाळेची व्यवस्था करण्यात आली आहे आणि नवीन संगणकांची खरेदी करण्यात आली आहे. मागील 14 वर्ष आणि 06 महिन्यांत संगणकाच्या प्रयोगशाळांमध्ये तब्बल 64630 नवीन संगणक स्थापित करण्यात आले असून त्यांची संख्या वाढून 78327 झाली आहे. परिणामी विद्यार्थी पीसी गुणोत्तर 30.06.2020 रोजी 53: 1 वरून 15: 1 पर्यंत सुधारित झाले आहे. केव्हीएसमध्ये संगणक पायाभूत सुविधा विकसित करण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांच्या हितासाठी  गुणोत्तर सुधारण्यासाठी  प्रयत्न अजूनही सुरू आहेत.

 

 आयसीटी पायाभूत सुविधा

1 एकूण फंक्शनल केव्ही 1240

२ एकूण क्र. केव्ही 78,327 मध्ये उपलब्ध संगणक

3 एकूण क्र. 11,37,443 केव्ही मधील विद्यार्थ्यां

4 विद्यार्थी संगणक गुणोत्तर 15: 1

5.संगणक प्रयोगशाळेसह केव्हीची  संख्या 1187 (96%)

6.इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी असलेल्या केव्हीची  संख्या1211 (98%)

7.ब्रॉडबँड कनेक्टिव्हिटी असलेले  केव्हीची संख्या1138 (92%)

8.त्यांच्या स्वत: च्या वेबसाइट्स असलेल्या केव्हीची संख्या 1228 (99%)

संदर्भ

“केंद्रीय विद्यालय”. केंद्रीय विद्यालय संघटना. राष्ट्रीय माहिती विज्ञान केंद्र (एनआयसी), भारत सरकार 7 सप्टेंबर 2010 रोजी पुनर्प्राप्त.

“केव्हीएस मुख्यपृष्ठ”. केंद्रीय विद्यालय संगठन.

“केंद्रीय विद्यालय संगठन”. Kvsangathan.nic.in.

“प्रयागराज: भारतभरातील केव्ही, abroad अलाहाबाद न्यूज – टाइम्स ऑफ इंडिया”. टाइम्स ऑफ इंडिया.

“ट्यूशन फी, व्हीव्हीएन आणि संगणक फंड देय वर्गवारीनुसार सूट” (पीडीएफ). केंद्रीय विद्यालय संघटना.

“एमपी कोटा अंतर्गत केव्हीएस प्रवेश”. सरकारी नोकरी स्टेट.

“केंद्रीय विद्यालय प्रवेश कोटा खासदारांसाठी वाढविला”. न्यू इंडियन एक्सप्रेस. 2 डिसेंबर 2015.

बॅनर्जी रुमू (28 ऑगस्ट 2009) “रेटिंग सिस्टमसह, केव्ही चांगले काम करतात …” टाइम्स ऑफ इंडिया. 7 सप्टेंबर 2010  विकिमीडिया कॉमन्स येथे केंद्रीय विद्यालयाशी संबंधित मीडिया

शालेय शिक्षण भारतात

शिक्षण मंत्रालय

शिक्षणआंतरराष्ट्रीय बॅचलर कॅमब्रिज मूल्यांकन आंतरराष्ट्रीय शिक्षण

सेंट्रल बोर्ड ऑफ सेकंडरी एज्युकेशनल सेंट्रल तिब्बती स्कूल एडमिनिस्ट्रेशन, भारतीय शालेय प्रमाणपत्र परीक्षा साठी राष्ट्रीय परिषद

बेंगलुरूचेन्नईगुरगावहिसारहायराबाद जमशेदपुरकणपूर कोलकाता कोल्लम लक्कनमुंबईबाई पाटणाराजस्थानरांचीरौकेलाशिलोंगट तिरुचिराप्पल्ली तिरुवनंतपुरमउदापुरवाटकरा

रेलवे स्कूल इंडिया स्कूल डेली पब्लिक स्कूल यादीसैनिक स्कूल यादी केंद्रीय विद्यालय यादी चिन्मय विद्यालय यादी अणुऊर्जा केंद्रीय शाळा यादी इंडियन आर्मी पब्लिक स्कूल यादी जवाहर नवोदय विद्यालय यादी बोर्डिंग स्कूलची यादी आंतरराष्ट्रीय शाळांची यादी

अखिल भारतीय माध्यमिक शालेय परीक्षावर्ष परीक्षासंपूर्ण व सर्वसमावेशक मूल्यांकनशिक्षण माध्यमिक परीक्षाभारतीतील साक्षरता प्रशिक्षण कार्यक्रम राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषदेसर्व शिक्षा अभियान राष्ट्रीय अभियान अभियानविश्वविद्यालय विद्यालय विद्यालय वेबसाइट विद्यापीठाच्या वेबसाइट विद्यापीठाच्या वेबसाइट विद्यापीठाच्या यादी विद्यापीठाच्या स्कूल विद्यापीठाची यादी

 

ज्ञान प्रबोधिनी

ज्ञान प्रबोधिनी

ज्ञान प्रबोधिनी, ज्याचा अर्थ संस्कृतमध्ये ‘ज्ञान जागृत करणारा’ आहे, भारतातील एक सामाजिक संस्था आहे. 1962 मध्ये “सामाजिक परिवर्तनासाठी बुद्धिमत्ता प्रवृत्त करणे” या बोधवाक्यासह स्थापित त्याच्या क्रियाकलापांचा सामाजिक कार्याच्या अनेक पैलूंमध्ये विस्तार झाला आहे. शिक्षण देणे हे संस्थेचे मुख्य कार्य आहे. सामान्यतः आणि विशेषत: तरुणांच्या शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक आणि आध्यात्मिक गुणांना परिष्कृत करण्याचा हेतू आहे, असा विश्वास आहे की हा विकास सकारात्मक सामाजिक नेतृत्व गुणांना प्रोत्साहित करेल. त्याचे उपक्रम शिक्षण, संशोधन, ग्रामीण विकास, आरोग्य आणि युवा संघटना या क्षेत्रांमध्ये केंद्रित आहेत.

## तत्त्वज्ञान

आध्यात्मिकता हा आधार आहे

ज्ञान प्रबोधिनीने अध्यात्मावर विश्वास ठेवला आहे. ज्ञान प्रबोधिनी येथील सर्व कार्याचा हा आधार आहे. औद्योगिक उपक्रमाद्वारे औपचारिक शिक्षण असो, किंवा लोकांना कृषी सेवेद्वारे सामाजिक शिक्षण असो, अध्यात्म हा या सर्वांचा आधार आहे. ‘अद्वैत’ चे तत्वज्ञान, विशेषतः, प्रेरणेचा झरा आहे. एक एकच ऊर्जा आहे जी पाहिली आणि न पाहिलेल्या सर्व गोष्टींद्वारे स्वतःला प्रकट करते. या मूलभूत ऊर्जेला परब्रह्म म्हणतात. हे प्रत्येक अस्तित्वासाठी आणि तथाकथित अ-अस्तित्वासाठी अस्तित्वात आहे आणि चैतन्याने परिपूर्ण आणि आनंदाने परिपूर्ण आहे. ते ‘सत्, चित्, आणि आनंद’ आहे.

अद्वैत वेदांत आणि अंतिम सत्याबद्दल विज्ञानांच्या नवीनतम संकल्पनांमध्ये कोणताही संघर्ष नाही. तत्त्वज्ञान अद्वैत षींनी मांडले नव्हते जे पूर्वीचे शास्त्रज्ञ होते. हे तत्त्वज्ञान वर्तमानातील शास्त्रज्ञांद्वारे सुधारित केले जाऊ शकते. तत्त्वज्ञान विज्ञानापासून वेगळे होऊ शकत नाही. जेथे विज्ञान एका ठराविक टप्प्यावर थांबते, तत्त्वज्ञान पुढे अंधारामध्ये जाते आणि काही परिकल्पनांचा विस्तार करते, जसे की, परब्रह्मने ‘शनि, चित आणि आनंद’ सारखे गुणधर्म दिले आहेत का, या गृहितकांना प्रयोगशाळेत चाचणी करणे आवश्यक नाही, किंवा सूक्ष्मदर्शकाद्वारे पाहिले किंवा रेडिओ-दुर्बिणीद्वारे ऐकले. नक्कीच अप्रत्यक्ष पुरावे असू शकतात. तथापि, एखाद्याने हे मान्य केले पाहिजे की ते एक एक्सट्रपोलेशन आहे, तत्त्वज्ञ शास्त्रज्ञांच्या गृहितकांमुळे विचारांची एक ओळ शक्य झाली आहे.

 

##गिरीश बापट डॉ

प्रबोधिनीचे प्रमुख आणि संचालक

संस्थापक

डॉ.विनायक विश्वनाथ पेंडसे उर्फ ​​अप्पासाहेब पेंडसे हे दूरदर्शी शिक्षणतज्ज्ञ होते. ते खरे देशभक्त असल्याने त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला. स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर लगेचच त्यांनी स्वतंत्र भारताच्या पुनर्बांधणीची जबाबदारी स्वतःवर घेतली. तत्त्वज्ञानाचे डॉक्टर, समर्पित स्वयंसेवक, दूरदर्शी, खरा नेता, संगीतकार, वेदांताचा भक्त, उत्कृष्टता पुरस्कार धारक शिक्षणतज्ज्ञ, क्रांतिकारी संघटक, प्रेरणादायी, लेखक, पत्रकार, तत्त्वज्ञ … आपल्या मातृभूमीबद्दल त्यांच्या अंत: करणात अपार प्रेम असणारे ते बहुआयामी व्यक्तिमत्व होते. त्यांचा ठाम विश्वास होता की भारताच्या प्रगतीला गती देण्यासाठी, प्रेरित बुद्धिजीवींची गरज आहे जे त्यांच्या बुद्धिमत्तेचा वापर करून समाजाला जागृत करतील आणि भारताला विकसित देशात रूपांतरित करतील. अशाप्रकारे सामाजिक परिवर्तनासाठी बुद्धिमत्तेचे पालनपोषण करण्याच्या हेतूने, त्यांनी 1962 मध्ये ज्ञान प्रबोधिनी प्रशलाची स्थापना केली.

 

##डॉ. व्ही. व्ही. (अप्पा) पेंडसे

#इतिहासाचे टप्पे

शाळेची स्थापना

1972: पहिल्या सीबीएसई 11 व्या बॅचमधून उत्तीर्ण

१ 3 :३: दुसरी आणि तिसरी तुकडी एकत्र करून बोर्डाची परीक्षा उत्तीर्ण झाली

विद्यमान संचालक मा. डॉ गिरीशराव एस बापट या तुकडीचे आहेत

1974: शालेय अभ्यासक्रमात प्रोजेक्ट मेथडॉलॉजी सादर केली

१ 5 :५: मुलींच्या शाळेची सुरुवात, गट कार्ये अभ्यासक्रमाचा एक भाग बनली

1976: सीबीएसईने कायमस्वरूपी संलग्नता दिली

1977: स्ट्रक्चरल बदल: 10+2 पॅटर्न स्वीकारण्यात आला

बंदूक विकास योजना – कौशल्य वाढीसाठी एक योजना अभ्यासक्रमात सादर करण्यात आली

7 वी, बहु-मजकूर शिक्षण सुरू केले

1990: अभ्याक्ती विकास योजना- कला आणि हस्तकलेतील योग्यतेच्या विकासासाठी एक कार्यक्रम सादर करण्यात आला

 

सदस्य

1969 ते 2018 या कालावधीत 2520 विद्यार्थी शाळेतून बाहेर पडले. 1984 पासून शाळेत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या सुमारे 450 ते 480 आहे. प्रत्येक वर्गात 40 विद्यार्थी असतात. प्रत्येक वर्गाचे दोन विभाग आहेत – 1 मुलांचा आणि दुसरा मुलींचा. एकूण 12 वर्ग आहेत. पूर्णवेळ अध्यापन कर्मचारी 22 आहेत आणि अर्धवेळ आणि तासिका आधारीत अध्यापन कर्मचारी सुमारे 40 आहेत. सुमारे 80 सदस्यांच्या एकूण कर्मचाऱ्यांमध्ये शिक्षण कर्मचारी, कार्यालयीन कर्मचारी, ग्रंथालय कर्मचारी आणि इतरांचा समावेश आहे.

 

 

1991: स्वयंअध्ययन कौशल्ये अभ्यासक्रमाचा अविभाज्य भाग बनली

1994: भविष्यशास्त्रावर आधारित प्रकल्प सादर करण्यात आले

2007: अग्रणी योजना – नेतृत्व विकासासाठी एक प्रकल्प अभ्यासक्रमाचे नियमित आणि पद्धतशीर वैशिष्ट्य बनले

2010: इंग्रजी आणि गणितामध्ये प्रभुत्व शिकण्यासाठी 5 वी ते 8 वी पर्यंत अनेक स्तर सादर केले गेले

2012: पूर्णपणे संगणकीकृत शाळा प्रशासन

पालक संस्था: ज्ञान प्रबोधिनी

सोसायटी नोंदणी क्रमांक: बॉम/418/पूना/63

ट्रस्ट चॅरिटेबल नं.: F254 (PUNE)

सीबीएसई संलग्नता क्रमांक: 1130001

UDISE क्रमांक: 27251601511

NOC क्रमांक: NOC4016/C.R.53/R.53.S.M.-3, Dtd. 22 जुलै 2016

आरटीई रेग

अध्यापन / प्रा. /khaprasha/721/2016, दि. 21 जून 2016

 

##सामान्य माहिती

1 शाळेचे नाव ज्ञान प्रबोधिनी प्रसार

2 संलग्नता क्रमांक 1130001

3 शाळा कोड 30008

पिन कोड 510, सदाशिव पेठ, पुणे, महाराष्ट्र, 411030 सह पूर्ण पत्ता

5 मुख्य नाव आणि पात्रता डॉ मिलिंद एम. नाईक (M.Sc., M.Ed., PhD, D.S.M.)

6 शाळा ईमेल आयडी prashala@jnanaprabodhini.org

7 संपर्क तपशील दूरध्वनी:- 020-24207121, मोब.: +91 9850995412

 

संस्थेचे मुख्यालय पुणे, महाराष्ट्र येथे आहे, जे सार्वजनिक चॅरिटेबल ट्रस्टच्या एका क्लस्टरभोवती तयार झाले आहे. महाराष्ट्र, पुणे, निगडी, साळुंब्रे, सोलापूर, हरळी आणि अंबाजोगाई येथील सुविधांसह हे महाराष्ट्रातील बहुतेक जिल्ह्यांमध्ये सक्रिय आहे. हे जम्मू आणि काश्मीरच्या काही भागांमध्ये आणि भारताच्या ईशान्येकडील राज्यांमध्ये काही काम करते. संस्थेने निगडी, सोलापूर आणि सदाशिव पेठ, पुणे येथे शाळा सुरू केली आहे

#फाउंडेशन आणि उपक्रम

 

संस्थेच्या वेबसाईट नुसार,  शिक्षणाद्वारे अध्यात्माच्या मुळाशी समाजात परिवर्तन घडवून आणणे आहे, जे नेते उदयास येतील जे समाजसेवेला दया दाखवण्यास प्रवृत्त होतील. सर्व क्षेत्रातील निस्वार्थी कामगार.त्याच्या क्रियाकलापांचे प्राथमिक क्षेत्र नेतृत्व विकास आहे, जे शिक्षण, संशोधन, आरोग्य, ग्रामीण विकास, महिला सक्षमीकरण , राष्ट्रीय एकात्मता आणि युवा संघटना

 

व्यक्तीची शारीरिक, बौद्धिक, भावनिक आणि प्रेरक ही चार-बाजूची वाढ ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये अत्यंत काळजीपूर्वक केली जाते. विद्यार्थ्यांवर आव्हाने फेकण्यासाठी योग्य काळजी घेतली जाते, जेणेकरून त्यांना सर्जनशील विचार करण्यास, समस्या आणि समस्याग्रस्त परिस्थिती सोडवण्यासाठी, व्यक्ती आणि परिस्थिती समजून घेण्यासाठी आणि निर्णय घेण्यास प्रोत्साहित करण्यासाठी. रोजच्या शिकवणी आणि परीक्षांमध्ये या घटकांची ओळख करून देण्याचा प्रयत्न केला जातो.

 

प्रत्येक आठवड्यात दोन कालावधी राखीव असतात जेव्हा खालच्या इयत्तेपासून ते वरच्या श्रेणीपर्यंत प्रत्येक विद्यार्थ्याला काही प्रकल्प हाती घ्यावा लागतो, एकतर भौतिक किंवा सामाजिक विज्ञान किंवा मानविकी मध्ये. त्याला एखादी समस्या ओळखायची असते, त्याला त्याचा अभ्यास करायचा असतो, तपास करायचा असतो, तोडगा काढायचा असतो, निकालांची चाचणी करायची असते आणि शेवटी एक रिपोर्ट लिहायचा असतो. स्व-अभ्यास पद्धतींवर जोर दिला जातो, स्वतः शिकणे शिकणे. प्रश्न विचारण्याची, उत्तरे देण्याची, शंका उपस्थित करण्याची, आव्हाने स्वीकारण्याची, बोललेल्या शब्दाने किंवा लिखित शब्दाद्वारे, गद्य आणि काव्याद्वारे, कला आणि नाटकाने व्यक्त होण्याच्या क्षमतेवरही भर दिला जातो. गोष्टी नीटनेटके आणि नख कसे करायच्या, मोहक आणि वस्तुनिष्ठ कसे असावे, जलद कसे वाचावे आणि जलद विचार कसे करावे हे विद्यार्थ्यांनी शिकले पाहिजे

 शारीरिकशिक्षण

#दल – द इव्हनिंग अॅक्टिव्हिटी (डेली स्पोर्ट्स) विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी प्रयत्न करत असताना, त्यांच्या शारीरिक विकासाकडे काळजीपूर्वक लक्ष देतो. शाळेची इमारत शहराच्या मध्यभागी असली तरी पुरेशी खेळाची मैदाने भाड्याने घेतली गेली आहेत आणि भारतीय तसेच परदेशी खेळांमध्ये प्रशिक्षण दिले जाते. विद्यार्थ्यांनी कबड्डी, खो-खो, हॉकी इत्यादी आंतरशालेय बैठकांमध्ये चॅम्पियनशिप शील्ड जिंकली आहेत आणि त्यांनी अपवादात्मक गुणवत्ता दाखवली आहे.

#स्पोर्ट्स कॅम्प

पोहणे, कॅम्पिंग, ट्रेकिंग आणि पर्वतारोहण त्यांना आरोग्याच्या गुलाबी ठेवतात. त्यांच्या प्रमुख यशाचे सार्वजनिक प्रदर्शन दरवर्षी एकदा आयोजित केले जाते आणि सर्वांनी त्याचे खूप कौतुक केले आहे.

#योग

शरीराला नवचैतन्य देण्यासाठी आणि मनाला ऊर्जा देण्यासाठी क्रीडा योग देखील आवश्यक आहे. योगामुळे शरीर आणि मनावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती मिळते.

 

#ट्रेकिंग – साहसी शिबिरे

शालेय कार्यक्रमाच्या प्रत्येक टप्प्यावर साहसाला प्रोत्साहन दिले जाते आणि सहभाग उत्साहपूर्ण असतो. दरवर्षी 2 किंवा 3 अशा साहसी सहली विद्यार्थ्यांना आत्मविश्वासाने आणीबाणीला सामोरे जाण्याचा आत्मविश्वास देतात.

#भावनिकशिक्षण

#अभिव्यक्ती कौशल्य

ज्ञान प्रबोधिनी प्रशला येथे कलांचे शिक्षण हे शिक्षणतज्ञांइतकेच महत्वाचे आहे. खरोखर सुशिक्षित होण्यासाठी एखाद्याने केवळ कलेचे कौतुक करायला शिकले पाहिजे असे नाही तर सर्जनशील कार्यात सक्रियपणे भाग घेण्याच्या समृद्ध संधी असणे आवश्यक आहे. कला प्रत्येक विषय जीवनात आणू शकते आणि अमूर्ततेला ठोस वास्तवात बदलू शकते. कला आपल्याला केवळ आपल्या संचित शहाणपणाचे जतन आणि पार करण्याची परवानगी देत ​​नाही तर नवीन दृष्टिकोनांच्या शोधाला आवाज देण्यास देखील परवानगी देते.

जग पाहण्याच्या या सर्व मार्गांची आवश्यकता आहे कारण कोणताही मार्ग हे सर्व सांगू शकत नाही. कला मानवी अनुभवाचा एक आवश्यक भाग आहे. सर्व विद्यार्थी कलेचा अभ्यास करतात जेणेकरून मानव केवळ शब्दांद्वारेच नव्हे तर संगीत, नृत्य आणि व्हिज्युअल आर्ट्सद्वारे कसा संवाद साधतो. कला आपण ज्या प्रकारे प्रतिक्रिया देतो, रेकॉर्ड करतो आणि जगाच्या आपल्या छापांना सामायिक करतो. आपल्या जगाचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी, अर्थ लावण्यासाठी आणि अगदी सोप्या पण मजबूत कारणासाठी आम्हाला प्रत्येक शक्य मार्ग आवश्यक आहे: कोणीही पूर्ण चित्र देत नाही. वैयक्तिकरित्या शैक्षणिक विषय जगाच्या वास्तविकतेचा फक्त एक भाग देतात. किंवा एकट्या कला पुरेशा नाहीत. कला विज्ञानाला पूरक आहेत कारण ते तर्कशक्तीच्या विविध पद्धतींचे पालन करतात. कला विद्यार्थ्यांच्या मनाला त्यांच्या स्वतःच्या प्रतिक्रियांचे वर्गीकरण करण्यासाठी आणि हातातील माध्यमाद्वारे त्यांना स्पष्ट करण्यासाठी गुंतवते. कला ही आपली मानवता आहे. त्या सभ्यतेच्या भाषा आहेत ज्याद्वारे आपण आपली भीती, आपली चिंता, आपली भूक, आपले संघर्ष, आपल्या आशा व्यक्त करतो. कला ही अशी भाषा आहे जी बहुतेक लोक बोलतात, संस्कृती, शैक्षणिक पार्श्वभूमी आणि क्षमतेतील वैयक्तिक फरक कमी करतात. ते प्रत्येक विषय जीवनात आणू शकतात आणि अमूर्त गोष्टी ठोस वास्तवात बदलू शकतात. कलेच्या माध्यमातून शिकण्यामुळे अनेकदा शैक्षणिक यश आणि उच्च चाचणी गुण मिळतात.

प्रत्येक विद्यार्थी एक कुशल कलाकार बनू शकत नाही, परंतु प्रत्येक विद्यार्थ्याने विविध कलांचे कौतुक आणि आनंद घेण्यास सक्षम असले पाहिजे. एखाद्याला समृद्ध चव असावी. कला मध्ये शास्त्रीय आणि शाश्वत काय आहे हे ओळखण्यास सक्षम असावे. जर आपण विद्यार्थ्यांमध्ये अशी चव रुजवू शकलो, तर ते इतर काही माध्यमांद्वारे स्वतःला व्यक्त करू शकतील. त्याचसाठी, शाळेच्या वेळापत्रकात अभिव्यक्ती कौशल्य विकासाचा कालावधी समाविष्ट आहे. या कालखंडात विद्यार्थी कलेची दृष्टी आणि कौशल्ये आत्मसात करण्याचा प्रयत्न करतात.

उपासना

ज्ञान प्रबोधिनीने अध्यात्मावर विश्वास ठेवला आहे. ज्ञान प्रबोधिनी येथील सर्व कार्याचा हा आधार आहे. त्यात उपासनावर खूप भर दिला जातो. उपासनाचा शाब्दिक अर्थ आहे – ‘देवाजवळ बसणे.’ आठवड्यातून एकदा तरी उपासना आयोजित केली जाते. यामुळे शाळेत आध्यात्मिक वातावरण निर्माण होते. विद्यार्थी आणि ज्ञान प्रबोधिनीचे कर्मचारी आठवड्यातून एकदा एका गटात उपासना अर्पण करतात. ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये, शालेय वर्षाची सुरुवात ‘वर्षाच्या समारंभाची सुरुवात’ या नावाने होते. ‘याला, प्राचीन काळी उपकर्मा किंवा श्रावणी असे संबोधले जात होते, त्याचप्रमाणे शैक्षणिक वर्षाचा शेवट’ वर्षाच्या समारंभाच्या ‘सह होतो, ज्याला प्राचीन काळी उत्सव किंवा उत्सर्जन सोहळा म्हटले जात असे. 8 वी मध्ये शिकणाऱ्या शाळकरी मुलांना ब्रह्मचर्याचे व्रत घेण्यास प्रोत्साहित केले जाते, जे नवशिक्या किंवा विद्यार्थ्यांच्या जीवनात दीक्षा आहे.

 

5 वी, 6 वी आणि 7 वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी उपासनाचा मजकूर मजकुरापेक्षा वेगळा आहे किंवा ज्यांनी 8 वी किंवा नंतर ब्रह्मचर्याचे व्रत घेतले आहे. अशा सर्व प्रसंगी, वेद, उपनिषदे, भगवद् गीता, आणि भूतकाळातील आणि वर्तमानकाळातील संतांची गाणी देखील वाचली जातात.

 

ग्रंथालय

मुलाच्या सर्वांगीण विकासात वाचन महत्वाची भूमिका बजावते. ज्ञान प्रबोधिनी ग्रंथालयामागील ही नेमकी कल्पना आहे जी गेली 45 वर्षे  संस्थेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.ग्रंथालयाचा हेतू पुस्तकांच्या मोफत प्रवेशास प्रोत्साहन देणे आहे जेणेकरून विद्यार्थ्यांना जास्तीत जास्त आणि अधिक वाचण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाईल. विद्यार्थ्यांना घरी नेण्यासाठी पुस्तके दिली जातात. जवळपास 40 हजार पुस्तके आहेत, मुलांसाठी मासिकांपासून आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकांपर्यंत अनेक नियतकालिके आहेत. मुलांना खुले प्रवेश दिला जातो आणि त्यांना अनेक संदर्भ कार्य करण्यास प्रोत्साहित केले जाते.

बौद्धिक शिक्षण

एकाधिक टेक्स्ट पुस्तकांचा वापर

विज्ञान आणि गणित सारखे विषय फक्त आणि फक्त पाठ्यपुस्तकांसह शिकवले जाऊ नयेत परंतु शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांना अनेक पाठ्यपुस्तके आणि संदर्भ पुस्तके वापरण्यास प्रोत्साहित केले जाते.

व्यावहारिक काम

पुस्तकांमधून शिकण्याबरोबरच, विद्यार्थी दर आठवड्याला व्यावहारिक काम करतात आणि अनुभव घेतात.

वर्गशिक्षण

वर्गातील वातावरण अगदी अनौपचारिक आहे आणि विद्यार्थ्यांना मुक्तपणे प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहित केले जाते.

स्व-अभ्यास कौशल्ये

विद्यार्थी स्वयं-अभ्यासाचे कौशल्य जसे की नियोजन, ध्येय-निर्धारण, वेळ-व्यवस्थापन, जलद वाचन, स्वतंत्र अभ्यासासाठी नोट्स तयार करतात.

प्रश्नपत्रिका

प्रश्नपत्रिका सेट पॅटर्नच्या नसतात. विद्यार्थ्यांच्या बुद्धी आणि सर्जनशीलतेला आव्हान देण्यासाठी विविध प्रकारचे प्रश्न वापरले जातात.

ऑडिओ-व्हिज्युअल एड्स

वर्गशिक्षणात बरीच दृकश्राव्य साधने वापरली जातात. शाळेत सुसज्ज दृकश्राव्य खोली, 500 हून अधिक सीडी आणि 200 व्हिडिओ कॅसेट्सची लायब्ररी आहे.

मूल्यमापन

सतत आणि सर्वसमावेशक मूल्यमापन हे शाळेचे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे. साप्ताहिक चाचण्या, वर्ग चाचण्या, गृहपाठ, व्यावहारिक काम, प्रकल्प, आणि सेमेस्टर आणि अंतिम परीक्षांच्या मदतीने वर्षभर विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचा मागोवा घेतला जातो. अंतिम अहवाल विद्यार्थ्याच्या एकूण कामगिरीवर आधारित आहे. विद्यार्थ्याला पुढील वर्गात पदोन्नती देण्यासाठी किमान 50% गुण अपेक्षित आहेत.

प्रकल्प

बरेच शिक्षणतज्ज्ञ प्रकल्प पद्धतीची शिफारस करतात कारण ती विद्यार्थ्यांच्या विचार कौशल्ये विकसित करते आणि विकसित करते. ज्ञान प्रबोधिनीमध्ये प्रकल्पांना शिक्षणात अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. विद्यार्थी संकलनाचा प्रकार, मॉडेल-मेकिंग, सर्वे-आधारित प्रकल्प, ओपन-एंडेड प्रोजेक्ट्स, इन्व्हेस्टिगेटरी प्रोजेक्ट्स, फ्युचरॉलॉजी प्रोजेक्ट्स इ. शाळेतील विविध टप्प्यांवर करतात. प्रकल्पांद्वारे, विद्यार्थी माहिती गोळा करणे आणि त्यावर प्रक्रिया करणे शिकतात आणि त्यातून वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विश्लेषणात्मक आणि सर्जनशील विचार आणि कलाकुसर विकसित होते. प्रकल्प मुलांना शोध आणि ज्ञानाच्या निर्मितीचा आनंद प्रदान करतात.

स्वयंअध्ययन

‘शिकणे शिकणे’ ही आजच्या वेगाने बदलत्या परिस्थितीत यशाची गुरुकिल्ली आहे. म्हणूनच प्रत्येकाला स्वयंअध्ययनाची साधने माहित असणे आवश्यक आहे. जेपीपीमध्ये विद्यार्थी स्वतंत्र अभ्यासासाठी नियोजन, ध्येय-निर्धारण, वेळ-व्यवस्थापन, जलद वाचन, नोट बनवणे इत्यादी स्व-अभ्यास कौशल्यांनी सुसज्ज आहेत.

अभ्यास शिबिरे

अभ्यासक्रम शिकण्याबरोबरच, विद्यार्थ्यांना महत्त्वाचे मुद्दे, पुस्तके किंवा त्यांच्या बुद्धीला आव्हान देणारे विषय, सखोल अभ्यास करण्यास प्रोत्साहित केले जाते. या हेतूसाठी, विविध अभ्यास शिबिरे आयोजित केली जातात जिथे विद्यार्थी विषयाचा स्वतः अभ्यास करतात आणि तज्ञांचे ऐकतात, आणि चर्चा आणि वादविवादांमध्ये भाग घेतात आणि त्याबद्दल त्यांचे स्वतःचे मत तयार करतात.

अभ्यास दौरे

बुद्धीच्या सर्वांगीण विकासासाठी, सर्व प्रकारच्या प्रदर्शनाची आवश्यकता आहे. उद्योग, विकास प्रकल्प, रुग्णालये, संशोधन संस्था इत्यादी आधुनिक जगातील तीर्थक्षेत्रे आहेत जिथे विद्यार्थी भेट देतात आणि दृष्टीला आकार देण्याचा प्रयत्न करतात. हे विद्यार्थ्यांना त्यांचे स्वतःचे भविष्य पाहण्यास मदत करते.

नेतृत्वशिक्षण                                                                                                                                        

नेतृत्व विकासासाठी हुशार आणि हुशार विद्यार्थ्यांचे शिक्षण हे ज्ञान प्रबोधिनी प्रशालेचे ध्येय आहे. लीडरशिप डेव्हलपमेंट बुद्धिमत्तेवर तसेच मौलिकता, चैतन्य आणि दृष्टी यासारख्या व्यक्तिमत्त्वाच्या गुणांवर अवलंबून असते. असे मानले जाते की हे गुण उच्च बुद्धिमत्ता आणि सर्जनशीलतेच्या विद्यार्थ्यांमध्ये विकसित केले जाऊ शकतात. या कौशल्यांच्या वाढीसाठी, विविध संधी प्रदान केल्या जातात.

क्रियाकलाप:

गट कार्ये

काही कार्ये विद्यार्थ्यांना वैयक्तिकरित्या, जोड्यांमध्ये आणि गटांमध्ये दिली जातात. ही कामे आश्चर्यचकित करणारी, जलद आणि धाडसी निर्णयांची मागणी आणि अनपेक्षितपणे उद्भवलेल्या समस्यांवर सर्जनशील उपाय म्हणून निवडली जातात. ओळख न उघडता सार्वजनिक ठिकाणे स्वच्छ करणे, काही तास सार्वजनिक ठिकाणी वेषात घालवणे, ही काही वैयक्तिक कामे आहेत. गावांमध्ये जाणे, मंदिरे स्वच्छ करणे आणि गावकऱ्यांची तात्काळ बैठक आयोजित करणे, लघु उद्योगांना भेट देणे, असामाजिक वर्तणुकीविरोधात आंदोलन करणे, कंपोज करणे, गाणे आणि नवीन गाणी शिकणे ही काही सामूहिक कामे आहेत. जेव्हा गट कार्य नियुक्त नेत्याच्या मार्गदर्शनाखाली असते, तेव्हा त्या विशिष्ट विद्यार्थ्यांच्या नेतृत्व गुणांची चाचणी असते. जर कोणत्याही नेत्याची नेमणूक होत नसेल तर तो गट गतिशीलतेचा आणि सदस्यांमधून उदयोन्मुख नेता कसा उदयास येतो याचा अभ्यास आहे.

नेतृत्व गुण विकास शिबिरे

सर्जनशील विचार, निर्णय घेण्याची क्षमता, संवाद कौशल्य, वक्तृत्व, लेखन कौशल्य, नियोजन इत्यादी विविध नेतृत्व गुण विकसित करण्यासाठी मुलांना प्रशिक्षित करण्यासाठी शिबिरांची विशेष व्यवस्था केली जाते. अशा प्रकारचा कौशल्य-विकास कार्यक्रम शालेय अभ्यासक्रमातही समाविष्ट करण्यात आला आहे.

नेतृत्व संधी:

विद्यार्थ्यांना त्यांच्यातील नेता आजमावण्यासाठी पुरेसा वाव दिला जातो.

क्रीडा शिबिरे

जर हे विद्यार्थी महाराष्ट्र राज्यातील इतर शहरांमध्ये जातील तर ते इतर शहरांतील विद्यार्थ्यांना संघटित खेळांमध्ये सहभागी होण्याची मौल्यवान संधी देऊ शकतात. त्यामुळे उन्हाळ्याच्या किंवा हिवाळ्याच्या सुट्ट्यांमध्ये क्रीडा शिबिरांची व्यवस्था करण्यात आली. नववी आणि दहावीचे विद्यार्थी. सर्व व्यवस्था स्वतः केली आणि 6 ते 10 दिवसांच्या कालावधीत शिबिरे घेतली.

 

अग्रणी योजना

नेतृत्व प्रशिक्षणात हा एक चांगला व्यायाम आहे. क्रीडा केंद्रे व्यवस्थापित करणे आणि शिबिरे आयोजित करणे विद्यार्थ्यांना हाताळता येते कारण त्यांना शालेय कार्यांचे नियोजन आणि अंमलबजावणीचा अनुभव मिळाला. दररोज असेंब्ली, साप्ताहिक प्रार्थना सभा, व्याख्याने, सण, मान्यवरांच्या भेटी, मैफिली, क्रीडा प्रात्यक्षिके, वार्षिक सामाजिक मेळावे आणि अशा कार्यक्रमांमुळे शालेय कार्यक्रमात अनेक संधी मिळतात. चेक-लिस्ट बनवणे, तयारीचा आढावा घेण्यासाठी गट बैठका, अहवाल-लेखन आणि पुनरावलोकन-बैठक ही काही तंत्रे आहेत जी विद्यार्थ्यांसमोर हेतुपुरस्सर ठेवली जातात. विद्यार्थ्यांना ग्रेडनिहाय, घरनिहाय किंवा वैयक्तिकरित्या काम दिले जाते. इतर कोणत्याही शाळेप्रमाणे घर पद्धतीचा वापर विवेकाने केला जातो, परंतु नियोजन आणि अंमलबजावणीची तंत्रे शिकवणे हे एक अतिरिक्त इनपुट आहे. हे सर्व युवा नेत्यांना मानव संसाधन विकासाचे उत्कृष्ट प्रशिक्षण देते.

सामाजिकशिक्षण

व्यक्तीचा खरा वैयक्तिक विकास हा समाज, मानवजाती आणि देवत्वाच्या अभ्यासाबरोबरच जातो. ‘सामाजिक बदलासाठी बुद्धिमत्ता प्रवृत्त करणे’ हे आमच्या शाळेचे ब्रीदवाक्य आहे. या हेतूने, मुलांनी लोकांकडे जावे आणि त्यांच्या सभोवतालचे खरे जग काय आहे ते पहावे. समाजाचे चित्र मिळवण्यासाठी अनेक उपक्रमांची व्यवस्था केली जाते.

 

सामाजिक क्रियाकलाप

हुशार विद्यार्थ्यासाठी, तो आवश्यक आहे की तो स्वतःला इतरांद्वारे आयोजित केलेल्या क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होणाऱ्या लोकांमध्ये विलीन होण्यास शिकतो, म्हणजे सामुदायिक सणांमध्ये. जेपीने असे 2 सामुदायिक उत्सव निवडले आहेत जिथे विद्यार्थ्यांचा सहभाग अपेक्षित आहे. बहुतेक विद्यार्थी त्यांच्या पहिल्या सहभागापासून याचा आनंद घेऊ लागतात. महाराष्ट्रात पवित्र तीर्थक्षेत्र पंढरपूरला जाण्याची भक्तांची परंपरा आहे. सर्व दिशांनी भाविक शेकडो किमी अंतर चालत जातात. सहसा, एका दिवसाची पदयात्रा 15 ते 20 किमी असते. शाळा सुरू झाल्यापासून, जेपीचे विद्यार्थी त्यांच्या उत्सवाच्या मूडमध्ये या गर्दीत सामील होत आहेत आणि त्यांच्याबरोबर मार्च करतात, अशा प्रकारे समृद्ध अनुभव घेतात.

आणखी एक लोकप्रिय उत्सव म्हणजे भगवान गणेश. पुणे शहरातच, सुमारे 200 गट 10 दिवसांच्या कालावधीसाठी गणपतीच्या मूर्ती स्थापित करतात. हा काळ त्याच्या सजावट, संगीत, गायन, व्याख्याने, मैफिली आणि सामान्य आनंद यासाठी चिन्हांकित आहे. 10 दिवसांवर, सर्व मूर्ती अनेक मिरवणुकांमध्ये नेल्या जातात आणि स्थानिक नदीत विसर्जित केल्या जातात. जेपीचे विद्यार्थी या मिरवणुकीत समूह म्हणून सहभागी होतात आणि अतिशय गतिमान, सामूहिक, तालबद्ध नृत्य करतात. जेपीची मुले शाळेच्या सुरुवातीपासूनच अशा मिरवणुकीत सहभागी होत आहेत. स्थानिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये अशा सहभागामुळे अतिशय वेगाने सामाजिक जाणीव निर्माण होते. या गणेशोत्सवात शिस्तबद्ध पण अतिशय गतिमान सहभागामुळे शाळेने राज्यभरात नाव कमावले आहे. सहभागामुळे सणातील विविध पद्धती आणि परंपरा यांची अंतर्दृष्टी मिळते.

इतिहासाचे शिक्षण

इतिहास शिकवणे हे मुलांना प्रेरित करण्याचे महत्त्वाचे साधन मानले जाते. जेपीपीमधील शिक्षकांनी भारतीय इतिहासातील प्रेरणादायी कथा दर्शवणाऱ्या इतिहासाची पुस्तके लिहिली आहेत. 5 वी मध्ये. मुले शिवाजी महाराजांचे चरित्र शिकतात, सहावीत ते मराठे आणि राजपूत यांचा इतिहास शिकतात आणि 7 वी मध्ये ते कथा सांगण्याद्वारे शिखांचा इतिहास शिकतात.

मानवी प्रजातींचा विकास

ज्ञान प्रबोधिनी बुद्धिमत्तेच्या स्थिर संकल्पनेवर विश्वास ठेवत नाही. या संकल्पनेनुसार, एखाद्याला जन्माच्या वेळी त्याची बुद्धिमत्ता चांगली मिळू शकत नाही. गैरवापरामुळे ते जास्तीत जास्त गंजले जाऊ शकते. ज्ञान प्रबोधिनीचा ठाम विश्वास आहे की प्रत्येक मनुष्य प्रयत्नांनी आणि सरावाने आपली बुद्धिमत्ता आणि शरीर आणि/किंवा हृदयाचे गुण अधिक चांगले करू शकतो.

.सुविधा

ज्ञान प्रबोधिनीचे मुख्यालय पुणे, महाराष्ट्र, भारतात आहे आणि ते त्या राज्यात सर्वाधिक सक्रिय आहे. हे निगडी, सोलापूर आणि हरळी येथे केंद्रे चालवते आणि राज्यात सुमारे दहा लहान सुविधा आहेत. संस्थेचे महाराष्ट्रातील बहुतांश जिल्ह्यांमध्ये अनौपचारिक कार्य गट आहेत आणि शेजारील गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड आणि कर्नाटक,तसेच अरुणाचल प्रदेश आणि जम्मू आणि काश्मीरमध्येही त्यांची उपस्थिती आहे.

मुख्य केंद्रे

निगडी केंद्र (नवनगर विद्यालय) पिंपरी-चिंचवड औद्योगिक क्षेत्रात आहे. ही एक मराठी आणि इंग्रजी माध्यमाची शाळा आहे ज्यात पूर्व प्राथमिक स्तरापासून ते दहावीच्या स्तरापर्यंत 2,500 विद्यार्थ्यांची नोंदणी आहे. हे दोन शैक्षणिक प्रयोग चालवते: गुरुकुल प्रकल्प, जो पंचकोशा (व्यक्तिमत्त्वाचे पाच आवरण) आणि क्रीडाकुल क्रीडा अकादमी विकसित करण्याचा प्रयत्न करतो. या केंद्रात सांस्कृतिक कार्यक्रमांसाठी एक हॉल, एक संगीत शाळा आणि एक व्यायामशाळा आहे.

उपकेंद्रे

ग्राम प्रबोधिनी विद्यालय पुणे जिल्ह्यातील मावळ तालुक्यातील एक ग्रामीण माध्यमिक शाळा आहे, जी पुणे नॉर्थ रोटरी चॅरिटेबल ट्रस्ट आणि ज्ञान प्रबोधिनी यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे स्थापन करण्यात आली आहे. यात एक पूर्णपणे निवासी गुरुकुला, एक विज्ञान आणि तंत्रज्ञान केंद्र आणि शेती आणि पशुपालन प्रकल्प आहेत.

 

ज्ञान प्रबोधिनी मेडिकल ट्रस्टची स्थापना ज्ञान प्रबोधिनी प्रशालेच्या माजी विद्यार्थ्यांनी केली होती आणि ती नैतिक आणि तर्कशुद्ध वैद्यकीय पद्धतीच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. हे दीनानाथ मंगेशकर हॉस्पिटल आणि माई मंगेशकर हॉस्पिटल, पुणे आणि शिरवळ, सातारा जिल्ह्यातील एक पूर्ण सुसज्ज नेत्र रुग्णालय यांचे व्यवस्थापन हाताळते.

विस्तार केंद्रे

ज्ञान प्रबोधिनी, अंबाजोगाई येथे ‘शिशुविहार’

डोंबिवली विस्तार केंद्र एका इमारतीत आहे जे सुरुवातीला ज्ञान प्रबोधिनीच्या मासिक छत्र प्रबोधन आणि पुस्तक विक्रीसाठी वितरण केंद्र म्हणून वापरले जाते. यात एक प्रबोधक मंडळ आहे आणि शिबिरे, साहसी दौरे, विद्याव्रत संस्कार,  आणि मुलांसाठी अभियोग्यता चाचणी आयोजित करते. हे अभ्यास गट, पर्यावरण गट आणि युवकांसाठी मेळावे, पालक क्लब, महिला पुरोहितांसाठी प्रशिक्षण, मातृभूमी पूजन  आणि संवादिनी (महिलांसाठी) सुलभ करते. त्याचे उपक्रम प्रामुख्याने कल्याण, बदलापूर आणि ठाणे प्रदेशांवर केंद्रित आहेत.

 

बोरिवली विस्तार केंद्र हे ज्ञान प्रबोधिनीच्या प्रकाशनांचे वितरण केंद्रही होते. हे मुलांसाठी आणि इतरांसाठी क्रियाकलाप आयोजित करते जसे की विकास (व्यक्तिमत्व विकास सत्र), सहली, विद्याव्रत संस्कार, [स्पष्टीकरण आवश्यक] अभियोग्यता चाचण्या, व्याख्याने आणि कार्यशाळा, मातृभूमी पूजन आणि महिलांसाठी संवादिनी. हे केंद्र अंधेरी, दादर, वांद्रे, वाडा आणि पालघर येथे आपले विस्तार उपक्रम राबवते.

 

अंबाजोगाई विस्तार केंद्र अंबाजोगाई आणि आसपासच्या परिसरातील स्थानिक तरुणांच्या विकासासाठी कार्यक्रम आयोजित करते. हे उपासना (ध्यान) केंद्रे आणि विद्याव्रत संस्कार (विद्यार्थीत्वाचे व्रत) सुलभ करते आणि पूर्व-प्राथमिक विद्यार्थ्यांच्या विकासासाठी शिशुविहार  आहे. मा शारदा गट, स्फूर्ती गट आणि गीता प्रबोधिनी आणि ग्रामीण विकासासाठी विवेकवाडी कॅम्पस सारख्या विशेष हेतू गटांची स्थापना केली आहे.

ज्ञान प्रबोधिनी हराळी (निवासी शाळा)

सोलापूर केंद्रात एक मराठी आणि अर्ध-इंग्रजी माध्यमाची शाळा (पूर्व-प्राथमिक ते दहावी) आणि पूर्व-प्राथमिक शिक्षकांसाठी एक महाविद्यालय आहे. हे प्रशिक्षण अभ्यासक्रम आणि विशेष उपक्रम चालवते, ज्यात साहसी शिबिरे, अभ्यास दौरे, युवा उपक्रम, वक्तृत्व स्पर्धा आणि इतर शाळांमधील विद्यार्थ्यांसाठी कार्यशाळा यांचा समावेश आहे. हे शहरातील बालकामगारांसाठी वर्ग देखील चालवते आणि विविध धर्माच्या अनुयायांसाठी सत्संग संघटना आयोजित करते, समारंभ आयोजित करते आणि आध्यात्मिक विषयांवर व्याख्यानमाला देते.

1993  च्या लातूर भूकंपानंतर हरळी केंद्र तयार करण्यात आले आणि उस्मानाबाद जिल्ह्यातील शेतीवर आधारित शैक्षणिक केंद्र आहे. यात 370 विद्यार्थ्यांची शाळा (वर्ग 1 ते 10) आहे, ज्यात आसपासच्या भागातील गावांमधील 250 विद्यार्थ्यांसाठी बोर्डिंग आहे. हे वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणीशी संलग्न कृषी विषयात पदविका अभ्यासक्रम चालवते. कृषी फार्ममध्ये सुमारे 7,000 फळझाडे आणि फळ-प्रक्रिया युनिट आहे आणि सौर, जैव आणि पवन ऊर्जा, सांडपाणी प्रक्रिया आणि बाग रोपवाटिकेची प्रात्यक्षिक प्रतिष्ठापने आहेत. केंद्र आध्यात्मिक रिट्रीट सुविधा आणि निवासी प्रशिक्षण सुविधा देखील आयोजित करते.

 संदर्भ

लाचेअर, पियरे (1999). Firmes et enterprises en Inde: la firme lignagère dans ses réseaux (फ्रेंच मध्ये). कर्थला आवृत्त्या. p 263. ISBN 978-2-86537-927-9.

“मॉडेल हाऊस नंतर, ज्ञान प्रबोधिनी खेड स्पेशल इकॉनॉमिक झोनमध्ये शाळा सुरू करेल”. इंडियन एक्सप्रेस. 13 जून 2008. 20 सप्टेंबर 2012 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 27 जानेवारी 2009

“आभा जेऊरकर पुणे विभागात SSC परीक्षेत अव्वल”. टाइम्स ऑफ इंडिया. 22 जून 2004. मूळ पासून 23 ऑक्टोबर 2012 रोजी संग्रहित. 27 जानेवारी 2009

prashala.jnanaprabodhini.org

“आमच्याबद्दल”. www.jnanaprabodhini.org. 14 जुलै 2016 .

कोल, डब्ल्यू. ओवेन (1991). सहा धर्मांमधील नैतिक समस्या. हेनमन.

“केंद्रे”. www.jnanaprabodhini.org. 14 जुलै 2016

“निगडी केंद्र”. www.jnanaprabodhini.org. 14 जुलै 2016

“उपकेंद्र”. www.jnanaprabodhini.org. 14 जुलै 2016

“विस्तार केंद्रे”. www.jnanaprabodhini.org. 14 जुलै 2016

“लेफ्टनंट जनरल मनोज मुकुंद नरवणे पुढील लष्करप्रमुख होतील” www.msn.com. 18 डिसेंबर 2019

अधिकृत संकेतस्थळ

ज्ञान प्रबोधिनीचे छत्र प्रबोधन मासिक

ज्ञान प्रबोधिनी प्रसार

क्रीडाकुल

भारतीय विद्यापीठ आयोग

भारतीय विद्यापीठ आयोग

 

लॉर्ड कर्झन यांच्या सूचनेनुसार 1902 मध्ये त्यांनी सर थॉमस रिले यांच्या अध्यक्षतेखाली भारतीय विद्यापीठ आयोग नेमला . ज्याचा हेतू भारतातील विद्यापीठ शिक्षणात सुधारणा करण्याच्या शिफारसी करण्याच्या उद्देशाने होते.  सप्टेंबर  1901 मध्ये सिमला येथे शिक्षणावरील परिषदेनंतर नेमलेल्या या कमिशनचे नेतृत्व कायदा सदस्य थॉमस रॅले यांनी केले आणि त्यात सदस्य सय्यद हुसेन बेल्ग्रामी आणि न्यायमूर्ती गुरदास बॅनर्जी यांचा समावेश होता. आयोगाच्या शिफारशींमध्ये भारतीय विद्यापीठांमध्ये विद्यापीठातील सभासदांच्या सुधारणांचे नियम, सेनेटमधील संलग्न महाविद्यालयांचे अधिक प्रतिनिधित्व आणि विद्यापीठांद्वारे संलग्न संस्थांचे कठोर देखरेखीचा समावेश होता. यामध्ये शालेय शिक्षणात सुधारणा, विद्यापीठांमधील अभ्यासक्रमात सुधारणा, शिक्षण व परीक्षा यासंबंधीच्या शिफारशी, संशोधन तसेच विद्यार्थी कल्याण आणि राज्य शिष्यवृत्ती यासाठीही शिफारसी केल्या.  या शिफारसी मात्र त्यावेळी वादग्रस्त ठरल्या. ब्रिटीश भारतात राष्ट्रवादीची वाढती भावना वाढत गेली आणि कलकत्ता, बॉम्बे आणि मद्रास या प्रमुख विद्यापीठांशी जोडल्या गेलेल्या महानगर उपनगरामध्ये बरीच महाविद्यालये आणि उच्च शिक्षण संस्था कार्यरत झाली. याने त्यांचा स्वतःचा अभ्यासक्रम ठरविला आणि आयोगाच्या शिफारशींना राजांच्या अस्वस्थतेत पडलेल्या स्वदेशी संस्थांची ओळख पटविणे आणि त्यांचे नियमन करण्याचे उपाय म्हणून पाहिले गेले. भारतीय लोकांचा तीव्र आणि निरंतर विरोध असूनही, कर्झन यांनी भारतीय विद्यापीठ अधिनियम  1904म्हणून या शिफारशी लागू केल्या. लंडन विद्यापीठाच्या मार्गदर्शक सूचनांचे पालन करण्यात अयशस्वी झाल्यामुळे लॉर्ड कर्झन यांनी विद्यापीठाच्या शिक्षणात कोणताही बदल दिसला नाही, याकडे लक्ष वेधले.

भारतातील महाविद्यालयीन शिक्षणाच्या विकासामध्ये लक्षात घेतल्या गेलेल्या काही मुख्य दोषांमुळे उदारमतवादी लोकांचा विकास झाला

*शिक्षण आणि सर्वसाधारणपणे व्यावसायिक शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करणे

आणि विशेषतः तांत्रिक शिक्षण, उच्च असमान प्रसार

*विविध समुदाय आणि विविध विभागांचे अनुयायी, महिला शिक्षणाकडे दुर्लक्ष आणि भारतीय भाषांमधील शिक्षण.

म्हणूनच युनिव्हर्सिटी एज्युकेशन एन इंडियाच्या विविध बाबींमध्ये जाणे फायदेशीर मानले गेले. लॉर्ड कर्झन यांनी विद्यापीठाच्या सुधारणांच्या त्यांच्या कार्यक्रमाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. त्याच वर्षी जूनमध्ये भारतीय सदस्यही आयोगाशी संबंधित होते.

विद्यापीठाच्या शैक्षणिक आयोगाच्या शिफारशींना केवळ पुनर्वसन आणि विद्यमान व्यवस्था बळकट मानली जाते.

आयोगाचा उद्देशः

लॉर्ड कर्झन यांनी 27 जानेवारी रोजी कमिशनची नेमणूक केली

१) 1902 ब्रिटिश भारतात स्थापन झालेल्या विद्यापीठांच्या परिस्थिती व संभाव्यता जाणून घेण्याकरिता, त्यांच्या सुधारणेसाठी किंवा केलेल्या कोणत्याही प्रस्तावांवर विचार करणे व अहवाल देणे.

घटना आणि कामकाज आणि राज्यपालांना शिफारस करणे

विद्यापीठातील अध्यापन दर्जा वाढविण्याकडे आणि शिक्षणाच्या प्रगतीस प्रोत्साहन देण्यासाठी सर्वसाधारणपणे-परिषदेत असे उपाय.

आयोगाच्या शिफारशीः

१) विद्यापीठे शिकवणे – पुढील विद्यापीठांच्या अध्यापनासाठीआयोगाने शिफारशी केल्या.

  1. a) विद्यापीठांच्या प्रशासनाची पुनर्रचना आणि प्रत्येक विद्यापीठाचे प्रादेशिक कार्यक्षेत्र परिभाषित केले जावे.
  2. b) युनिव्हर्सिटीद्वारे संलग्न महाविद्यालयांचे बरेच कडक आणि पद्धतशीर देखरेखीखाली आणि त्याने संलग्नतेच्या अधिक कठोर अटी लागू केल्या.
  3. c) ज्या परिस्थितीत विद्यार्थी राहतात व काम करतात, पुरेशा ग्रंथालयाच्या सुविधांची तरतूद इत्यादीकडे अधिक बारकाईने लक्ष देणे.
  4. d) अभ्यासक्रमात आणि त्यातील पद्धतींमध्ये भरीव बदल परीक्षा.
  5. e) विद्यापीठाच्या अध्यापनातील कार्याची समजपरिभाषित मर्यादा.
  6. f) विद्यापीठांतर्गत असलेली महाविद्यालये जिथे संलग्न महाविद्यालये आहेत

त्यांच्या विद्यार्थ्यांना प्रगत अभ्यास आणि त्यांच्या पाठविण्यासाठी पाठवावे

2) इंग्रजी भाषा – इंग्रजी शिकवण्यासाठी खालील सूचना दिल्या.

  1. a) महाविद्यालयीन व्याख्यानांचे पालन करण्यास असमर्थ असल्याचे आढळले.
  2. b) शालेय स्तरावर इंग्रजी शिकविण्याच्या दृष्टीने वाईट अशी शिफारस केली गेली होतीः
  3. c) विद्यार्थी काय आहे हे जाणून घेईपर्यंत इंग्रजी शिकविली जाऊ नये
  4. d) त्याला शिकवले जात आहे. भाषेचे वर्ग छोटे असू शकतात.
  5. e) इंग्रजी माणसाने इंग्रजीतील शिक्षकांना प्रशिक्षण दिले पाहिजे.
  6. f) शाळा परीक्षेत पाठ्यपुस्तके.
  7. g) पदवी पातळीवरील इंग्रजीचे प्रमाण वाढविले जावे.
  8. h) इतर भाषा – इतर भाषांसाठी खालील सूचना दिल्या:
  9. i) वर्नाक्युलरना एम.ए. पर्यंत प्रोत्साहन दिले जाईल.
  10. ii) शास्त्रीय भाषांचा अभ्यास केला पाहिजे कारण समृद्ध साहित्य चांगले मानसिक प्रशिक्षण देते.

3) परीक्षा – पुढील परीक्षांबाबत सूचना देण्यात आल्या –

  1. i) अध्यापन हे परीक्षांच्या अधीन असल्याचे आढळले.
  2. ii) परीक्षा घेणे आवश्यक होते.

iii) इंटरमिजिएट परीक्षा रद्द करणे अनुकूल नाही.

  1. iv) येथे खासगीपणे परीक्षा हजर राहण्याच्या प्रथेला विरोध केला

या आयोगाचे उद्दीष्ट क्रांतिकारक बदल घडवून आणण्यासाठी नव्हते तर अस्तित्त्वात असलेल्या व्यवस्थेची पुनर्रचना व मजबुतीकरण करण्याचा होता.

संदर्भ अटीः

ब्रिटीश हिंदुस्थानात स्थापन झालेल्या विद्यापीठांच्या परिस्थिती व संभाव्यता यांची चौकशी करणे, त्यांची घटना सुधारण्यासाठी आणि कार्य करण्यासाठी केलेल्या प्रस्तावांवर अहवाल देणे आणि राज्यपालांना जनरल जनरल यांना मानदंडात सुधारणा करणे यासारख्या उपायांची शिफारस करणे. विद्यापीठाच्या अध्यापनाची आणि शिक्षणाची प्रगती वाढविण्यासाठी.

इतर शिफारसीः

  1. विद्यापीठांना मान्यता देण्याऐवजी, सिनेट आणि सिंडिकेट ओळखले जावे.

२. सिनेट सदस्यांची संख्या कमी करावी आणि त्यांच्या अटी पाच वर्षांच्या असाव्यात.

3.. सिंडिकेट सदस्यांची संख्या नऊ दरम्यान असावी आणि पंधरा. शिक्षकांचे योग्य प्रतिनिधित्व असावे आणि

4.विद्यापीठ विद्यापीठातील सर्वोच्च नियामक मंडळातील संबद्ध महाविद्यालयांचे विद्वान.

5.संलग्न महाविद्यालये काटेकोरपणे विद्यापीठांमार्फत देखरेखीखाली ठेवाव्यात.

6.उच्च शिक्षण घेण्यासाठी विद्यापीठांनी शिक्षकांची नेमणूक करावी.

7.विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे बांधली जावीत.

  1. विद्यार्थ्यांच्या स्थितीनुसार, त्यासाठीची व्यवस्था शिष्यवृत्ती झाली पाहिजे.

संबंधित महाविद्यालयाचे व्यवस्थापन करण्याबरोबरच प्रत्येक महाविद्यालयासाठी व्यवस्थापकीय समिती असणे आवश्यक आहे. सक्षम शिक्षकांची नेमणूक करुन विद्यार्थ्यांची शिस्त व इमारती व वसतिगृहे इत्यादीकडेही लक्ष दिले पाहिजे.

अहवालातील अर्क:

  • शिक्षण विद्यापीठे:

2.पदव्युत्तर विद्यार्थ्यांना मुख्यतः महाविद्यालयांमध्ये सोडले पाहिजे, परंतु विद्यापीठे अभ्यासाच्या प्रगत अभ्यासक्रमांसाठी पुढील आणि चांगल्या तरतुदी करुन त्यांचे अस्तित्व शिक्षण देणारी संस्था म्हणून सिद्ध करू शकतात.

  1. 3. इंग्रजीवर ताणतणावा: पॉलिसीची घोषित ऑब्जेक्ट ज्यामुळे भारतीय विद्यापीठांची स्थापना ही पाश्चिमात्य देशाचा विस्तार होताच्या उच्च शाखांमध्ये इंग्रजी भाषेद्वारे ज्ञान

सूचना.

इंग्रजीचे योग्य शिक्षण या कारणास्तव असले पाहिजे हायस्कूल आणि विद्यापीठांच्या अभ्यासक्रमातील सर्वात महत्वाची बाब मानली जाते.

ज्या शिक्षकांची मातृभाषा इंग्रजी नसते अशा शिक्षकांना प्रशिक्षण महाविद्यालयात उत्तीर्ण केले जावे जेथे शिक्षकांना प्रमाणपत्र देण्यापूर्वी इंग्रजीद्वारे त्यांची वकिल म्हणून परीक्षा घेतली जावी.

. पूर्वेकडील शास्त्रीय भाषा – गंभीर मूल्यांकनाची आवश्यकताः

संस्कृत शिकवण्याच्या संदर्भात आपण भाष्य केले पाहिजे की युरोपियन किंवा भारतीय शिक्षकांनी टीका केली पाहिजे

या विषयाचे ज्ञान आणि पाश्चात्य देशांशी परिचित असले पाहिजे

अभ्यासाच्या पद्धती.

बहुतेक भारतीय महाविद्यालयेमध्ये अरबी शिक्षणाकडे बरेच काही आहे

फारसीसंदर्भात  कमी तक्रारी पोहोचल्या असल्या तरी त्या भाषेचे शिक्षण आहे

जितके कार्यक्षम किंवा कार्यक्षम हातात असेल तितके

भारताच्या वर्नाक्युलर भाषांचे प्रोत्साहन: सर्वसाधारणपणे बोलल्यास आम्हाला भीती वाटते की वर्णाचा अभ्यास केला जाईल.

खाजगी समाधानाची निर्बंध:

कोणत्याही खासगी विद्यार्थ्याला इंटरमिजिएट परीक्षा किंवा बी.ए. च्या पदवीसाठी प्रवेश घेऊ नये. किंवा बी.एससी. ऑर्डर देण्याच्या वेळेच्या विशेष ऑर्डरशिवाय.

. मॅट्रिक आणि सरकारी सेवा: असे दिसते आहे की मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण होईपर्यंत रोजगाराचे समाधान होणार नाही.

सरकार, परीक्षा नेहमीपेक्षा जास्त पुनर्संचयित केली जाईल

ज्याच्या ऑब्जेक्टमध्ये रोजगार मिळविणे आवश्यक असते त्यांच्याद्वारे शाळा परीक्षा शोधते.

हे केवळ शिक्षणाच्या प्रगतीशी संबंधित असलेल्या गोष्टीकडे पहात आहे;  शासकीय सेवेतील कोणत्याही पदासाठी फिटनेसची प्राथमिक किंवा पूर्ण चाचणी म्हणून मॅट्रिक परीक्षा स्वीकारली जाऊ नये असे शासनाने निर्देश दिल्यास विद्यापीठांना त्याचा चांगला फायदा होईल.

आयोगाच्या शिफारशी मुख्यतः संदर्भित

पुढील पाच विषय:

  1. i) विद्यापीठ सरकारची पुनर्रचना.
  2. ii) विद्यापीठांद्वारे महाविद्यालयांचे अधिक कडक आणि पद्धतशीर देखरेखीखाली आणि अधिक अचूक अटी लादणे

संबद्धता

iii) ज्या परिस्थितीत विद्यार्थी राहतात आणि काम करतात त्याकडे अधिक बारकाईने लक्ष देणे.

  1. iv) विद्यापीठाच्या अंतर्गत अध्यापनाची कार्ये गृहीत धरून परिभाषित मर्यादा.
  2. v) अभ्यासक्रमात भरीव बदल, आणि च्या पद्धती परीक्षा.

सत्य हे आहे की, आयोग कोणताही परिणाम करण्यात अपयशी ठरला

 

 

 

मुलांवर संस्कार कसा करावा??

मुलांवर संस्कार कसा करावा??
सिनेमे बघून, टीव्ही बघून, युट्युब, इंस्टा वगैरेमुळे मुलं बिघडतात हे तद्दन खोटं तर आहेच शिवाय एकूण समाजाने आपली जबाबदारी झटकून टाकण्यासाठी मारलेली ही लोणकढी थाप आहे.
मुलांची जगण्याची रीत, नियम हे आजूबाजूच्या जगाविषयीच्या त्यांच्या अकलनावर अवलंबून आहे. हे आकलन मुलांनी केलेली कृती, त्या कृतीला मिळालेला प्रतिसाद, त्यांना आजूबाजूच्या जगाविषयी आलेले अनुभव यांवर अवलंबून असते.
उदाहरणार्थ आजूबाजूला वेळ पाळणारी, काटकसरीने जगणारी, स्वतःची दैनंदिन कामे करणारी कामे करणारी माणसे असतील तर मुलं पण तशीच होतात. मुलांना जर वैविध्यपूर्ण व समृद्ध अनुभव मिळाले तर त्यांच्या आकलनाचा आवाका देखील आपसूक वाढतो.
थोडक्यात मुलांच्या वागण्यावर दूरगामी परिणाम करणारी माणसं ही त्यांच्या जवळची माणसं असतात, आणि त्यांना आयुष्यभर लक्ष्यात राहणारे अनुभव हे त्यांच्या जवळच्या विश्वातील अनुभव असतात, सिनेमा आणि मालिकांमधील माणसं आणि अनुभव नव्हे!
म्हणूनच मुलांकडून जे वर्तन आपल्याला अपेक्षित आहे ते वर्तन आपण अंगिकरणे आणि त्यांना समृद्ध अनुभव मिळू शकतील असे वातावरण तयार करणे एवढा आणि एवढाच “संस्कार” आपण करू शकतो..
चेतन एरंडे.