Back to Top

Category: Teachers

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

 

पुणे हे महाराष्ट्रातील मुख्य शैक्षणिक केंद्र आहे. भारत आणि जगाच्या कानाकोप यातून असंख्य विद्यार्थी पुण्यात येतात. इतर शैक्षणिक केंद्रांच्या तुलनेत हे शहर सुरक्षित आणि शांत शहर आहे. पुण्याचे वातावरण आरोग्यासाठी सुखद आणि चांगले आहे. पुणे शहरात अनेक नामांकित, स्थापित संस्था आणि महाविद्यालये आहेत. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ शहरातील एक उत्कृष्ट आणि लोकप्रिय शैक्षणिक केंद्र आहे. हे विज्ञान, वाणिज्य, कला, भाषा आणि व्यवस्थापन अभ्यास यासह विविध क्षेत्रात उत्कृष्ट कार्यक्रम देते.

 विद्यापीठाबद्दल

        सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ, भारतातील प्रमुख विद्यापीठांपैकी एक, पुणे शहराच्या उत्तर-पश्चिम भागात आहे. हे सुमारे 411 एकर क्षेत्र व्यापलेले आहे. याची स्थापना 10 फेब्रुवारी, 1949 रोजी पूना विद्यापीठ कायद्यान्वये झाली. विद्यापीठात 46 शैक्षणिक विभाग आहेत. हे ऑक्सफोर्ड ऑफ ईस्ट’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. यामध्ये जवळजवळ 307 मान्यताप्राप्त संशोधन संस्था आणि 612 संलग्न महाविद्यालये पदवीधर आणि पदव्युत्तर अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.        उत्कृष्ट सुविधांमुळे विद्यापीठ अनेक परदेशी विद्यार्थ्यांना आकर्षित करते. येथे राहण्याची सोय चांगली आहे. विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहाची तरतूद आहे. येथे विविध विषयांबद्दल भरपूर पुस्तक असलेली एक चांगली लायब्ररी आहे. विद्यापीठ विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या शिष्यवृत्ती देते. विद्यापीठ विद्यार्थ्यांसाठी सेमिनार आणि परिषद आयोजित करते.

एका दृष्टीक्षेपात विद्यापीठ

*स्थापनेची तारीखः 10 फेब्रुवारी 1949

पूर्वीची नावे-पुणे विद्यापीठाचे पुणे विद्यापीठ

या क्रियेवन साध्या पैशांना (संस्कृत)

“जिथे कृती ज्ञानाने सिद्ध होते”

ठिकाण: गणेशखिंड रोड, पुणे, महाराष्ट्र, भारत.

वेबसाइट पत्ता: http://www.unipune.ac.in

परिसराचे एकूण क्षेत्र: 411 एकर.

प्रथम कुलगुरू: डॉ. एम. आर. जयकर.

कुलपती: श्री. भगतसिंग कोश्यारी

कुलगुरू: प्रा. (डॉ.) नितीन आर. करमळकर

कुलसचिव: डॉ. प्रफुल्ल ए. पवार

शैक्षणिक विभागांची संख्या: 46

कार्यक्षेत्रः अहमदनगर, नाशिक, पुणे.

संलग्न महाविद्यालयांची संख्या: 705

मान्यता प्राप्त संस्था: 234

संशोधन संस्था: 71

विद्यापीठ विभागातील शिक्षक: 293.

विद्यार्थी 7,562

पदव्युत्तर 6,948

विद्याशाखा:  04 विद्यापीठ विभाग / केंद्रांची संख्या-61

संलग्न महाविद्यालये-629

केवळ मुलींसाठी महाविद्यालये-20

मान्यता प्राप्त संस्था-185

संशोधन संस्था-22

शिक्षक / कर्मचारी

विद्यापीठ विभाग-334

महाविद्यालये-11018

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -१-50

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -२-32

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -3-557

विद्यापीठ शिक्षकेतर कर्मचारी वर्ग -4-271

विद्यापीठाने घेतलेल्या परीक्षांची संख्या

ऑक्टोबर-282

एप्रिल-396

प्राध्यापक-13

अभ्यास मंडळ-112

बोर्ड-59

पुणे शहराच्या मध्यभागी मुख्य परिसर असलेल्या  सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे पुणे, नाशिक आणि अहमदनगर, महाराष्ट्रातील तीन जिल्ह्यांचा कार्यक्षेत्र आहे.परिसराचे एकूण क्षेत्रफळ-411 एकर

पुणे विद्यापीठातील जयकर ग्रंथालयातील पुस्तके व जर्नल्सः अंदाजे ,,422००० (पुस्तके, नियतकालिक आणि इतर सामग्रीचा समावेश आहे)

इतिहास

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ (पूर्वी पूना विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाणारे) पुणे विद्यापीठाच्या कायद्यानुसार 10फेब्रुवारी 1949 रोजी, मुंबई विधिमंडळाने  1948  मध्ये मंजूर केले. त्याच वर्षी डॉ. एम. आर. जयकर यांनी विद्यापीठाचे पहिले कुलगुरू म्हणून पदभार स्वीकारला.

श्री बी.जी.खेर, मुख्यमंत्री आणि शिक्षण मंत्री, सरकार मुंबईच्या विद्यापीठासाठी एक सुंदर परिसर वेगळा ठेवण्यात उत्सुकता होती. त्यांच्या प्रयत्नांच्या परिणामी, 1949 च्या सुरूवातीला 411 एकरांपेक्षा जास्त कॅम्पस विद्यापीठाला वाटप केले गेले, कोणत्याही प्रीमियमशिवाय 999 वर्षे भाडेतत्त्वावर आणि वर्षाकाठी एक नाममात्र लीज भाड्याने  दिल्यास. एन.ए. टॅक्स इत्यादी विशिष्ट करांचा भरणा देखील माफ करण्यात आला आहे.

लॉ कॉलेज रोडवरील भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूटचा भाग असलेल्या निजाम गेस्ट हाऊसपासून त्याचे पहिले कार्यालय सुरू झाले. 1/07/1949 पर्यंत निजाम गेस्ट हाऊस येथे विद्यापीठ कार्यरत होते. सध्याच्या इमारतीत मूळचे गव्हर्नर हाऊस म्हटले जाते.

सुरुवातीला विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र पश्चिम महाराष्ट्रातील १२ जिल्ह्यांपेक्षा अधिक होते. तथापि, 1964 मध्ये शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर स्थापनेनंतर विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र पुणे, अहमदनगर, नाशिक, धुळे आणि जळगाव अशा 5 जिल्ह्यांसाठी मर्यादित होते. त्यापैकी धुळे व जळगाव हे दोन जिल्हे ऑगस्ट 1 1990 मध्ये स्थापन झालेल्या उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाशी संलग्न आहेत.1949 दरम्यान, विद्यापीठाशी संलग्न असलेली केवळ 18 महाविद्यालये होती, ज्यामध्ये 8००० हून अधिक विद्यार्थ्यांची नोंद होती. त्यानंतर, महाविद्यालयांची संख्या वाढली आणि  1994–95  मध्ये विद्यापीठाकडे 118 पदव्युत्तर विभाग, 209संलग्न महाविद्यालये आणि  मान्यताप्राप्त संशोधन संस्था होती, ज्यामध्ये 170000 विद्यार्थ्यांची पदवीपूर्व आणि पदव्युत्तर पदवीधर होती. विविध विद्याशाखांमध्ये अभ्यासक्रम 70 संशोधन संस्थांना संशोधनासाठी विद्यापीठाने मान्यता दिली आहे. यामध्ये राष्ट्रीय केमिकल लॅबोरेटरी (एनसीएल), एमएसीएस, सीडब्ल्यूपीआरएस, एनआयव्ही, गोखले इंस्टीट्यूट ऑफ पॉलिटिक्स अँड इकॉनॉमिक्स, डेक्कन कॉलेज यासारख्या राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था समाविष्ट आहेत.

भारतीय समाजसुधारक सावित्रीबाई फुले यांच्या सन्मानार्थ 9ऑगस्ट 2014 रोजी संस्थेचे नाव पुणे विद्यापीठातून सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ असे बदलण्यात आले.

 

मिशन

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचे मिशन हे संवर्धन, निर्मिती, प्रगती व ज्ञान प्रसारातील जागतिक, सामाजिकदृष्ट्या जागरूकता असलेले केंद्र असणार आहे, जे सर्वत्र होत असलेल्या प्रचंड परिवर्तनाची आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सज् आहे आणि त्याचे प्राध्यापक सक्षम करण्यासाठी आणि वचनबद्ध आहे. विद्यार्थी आर्थिक, तांत्रिक आणि सामाजिक विकास आणि प्रगती मध्ये अर्थपूर्ण योगदान देतात .

विद्यापीठ चिन्ह

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या कमळाच्या आकाराच्या चिन्हाच्या मध्यभागी शनिवार वाडा येथे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या मराठा साम्राज्याच्या पेशवे राज्यकर्त्यांचा वाडा आहे.

प्रतीकाच्या प्रत्येक तळाशी कोपर्यात घेरलेले आहेत:

रायगड किल्ला: मराठा साम्राज्याची राजधानी आणि पार्वती हिल मंदिर: पुण्याचे आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक महत्त्वाचे स्थान.या मंडळांच्या दरम्यान दोन क्रॉस-तलवारी, हत्तीचे डोके आणि पेन आहेत.

शनिवार वाड्याच्या दोन्ही बाजूला दोन घोडे सरळ उभे आहेत आणि त्यावर एक खुला पुस्तक आहे ज्यात ‘सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ’ असे लिहिलेले आहे. त्यावर स्थापना वर्ष 10/2/1949

पवित्र हिंदू स्वस्तिकांचे प्रतिनिधित्व करणारे दोन प्रतीक चिन्ह देखील कोप यात पाहिले जाऊ शकतात.

चिन्हाच्या तळाशी विद्यापीठाचे बोधवाक्य आहे: “कृती  ज्ञानाने सिद्ध करते”

विद्यापीठाचे ध्येयवाचक कृतीवन (जो सर्जनशील कृतीत मग्न आहे) यावर जोर देते आणि असे सांगते की जो समाजातील कल्याणात योगदान देतो तोच खरा पंडित  आहे हे प्रतीक मूळचे विद्यापीठाचे विद्यार्थी माधव परशुराम दीक्षित यांनी डिझाइन केले होते आणि विद्यापीठाचे नाव वाढविण्याच्या प्रकाशात 2015 मध्ये  केले गेले होते.

मे 1950 मध्ये विद्यापीठाने औपचारिकपणे ते स्वीकारले आणि 2015 मध्ये सुधारित केले

 विद्यापीठाचे उद्दिष्ट

अध्यापन, संशोधन आणि विस्तार क्रियाकलापांमध्ये एक उत्साही नॉलेज सेंटर आणि उत्कृष्टतेचे केंद्र बनणे;संवर्धन, निर्मिती, प्रगती आणि ज्ञानाचा प्रसार करणे.मूल्य आधारित आणि उच्च गुणवत्तेचे शिक्षण प्रदान करून तंत्रज्ञानाने सुसज्ज विचार आणि कृती करणारे नेते तयार करणे, अत्याधुनिक संशोधन आणि नवकल्पना निर्माण करणे आणि सामाजिक आणि प्रादेशिक समावेशाद्वारे सशक्तीकरण सक्षम करणे;आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांना आकर्षित करून आणि प्रतिष्ठित शैक्षणिक संस्थांसह सहयोगात्मक कार्यक्रमांची स्थापना करुन जागतिक संबंध वाढविणे.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने स्थापना केलेल्या वेगवेगळ्या विभाग-

प्रमुख / समन्वयक

1

लोकशाहीर अण्णा साठे

डॉ सुनील भांडगे

2

पद्मश्री विखे-पाटील

मुकुंद एम. तापकीर

3

संत तुकाराम महाराज

डॉ अभय टिळक

 

4

संत ज्ञानदेव

डॉ मुकुंद दातार

 

5

संत नामदेव

डॉ सदानंद मोरे

 

6

महात्मा फुले

डॉ विश्वनाथ शिंदे

 

7

वि. दा. सावरकर

ब्रिगे. हेमंत महाजन

 

8 बँक ऑफ महाराष्ट्र

ऊर्जा अभ्यास

डॉ किरण देशपांडे

 

9

लोकमान्य टिळक

डॉ एस. ए. कात्रे

 

10

शतनुराव किर्लोस्कर

डॉ. कॅप्टन सी चितळे

 

11

डी.एस.सावकर

डॉ. एस कप्तान

 

12

पं. भीमसेन जोशी

श्री. सत्यशील देशपांडे

13

छत्रपती शिवाजी

लेफ्टनंट जनरल ए. एल. चव्हाण

 

 

14

इस्रो अंतराळ विज्ञान

श्रीमती डॉ. डी.डी. देवबागकर

 

व्यवस्थापन परिषद-

 

विद्यापीठ परिसर

 

111 एकर क्षेत्रामध्ये पसरलेल्या या विद्यापीठाचे एक अतिशय सुंदर आणि नयनरम्य आहे. ब्रिटिश काळातील सुंदर कारंजे आणि युनिव्हर्सिटीच्या भव्य इमारतींनी सुशोभित केलेले हिरवेगार हिरवेगार लॉन पुणे येथील सौंदर्यप्रमुख लोक, चित्रपट निर्माते, संगीतकार आणि सेलिब्रिटींसाठी सतत आकर्षणाचे स्रोत आहेत. विद्यापीठ परिसर मोठ्या संख्येने वयाने व्यापलेला आहे – जुन्या झाडे, ज्यामुळे सावली आणि सौंदर्य मिळते आणि शांत वातावरण आणि अभ्यास आणि संशोधनासाठी अतिशय उत्साही वातावरण बनते.

मुख्य इमारत

पुणे विद्यापीठ फुले पुणे विद्यापीठ हे मुख्य इमारतीसह प्रतीकात्मकपणे ओळखले जाते, ही एक सुंदर वास्तुकलेची स्मारक इमारत असून विद्यापीठाचा ध्वज असलेले आकाशातील उंच बुरुज प्रकल्प आहे. कुलगुरूंचे कार्यालय, डीन चेंबर्स आणि रेकॉर्ड्स विभाग मुख्य इमारतीत स्थित आहेत. मुख्य शैक्षणिक संस्था यशवंतराव चव्हाण सभागृह, संत ज्ञानेश्वर सभागृह, शिवाजी सभागृह आणि संत गाडगे महाराज सभागृह या चार प्रतिष्ठित सभागृहात विविध शैक्षणिक संस्थांची बैठक आयोजित केली जाते.

ब्रिटिश राजांच्या काळात सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाची उच्च इमारत एकेकाळी मुंबईच्या राज्यपालांचे निवासस्थान होते. हे सरबर्ट फ्रेअर गव्हर्नर असताना 1864 मध्ये बांधले गेले होते. जेम्स ट्रुब्शवे यांनी बनवलेल्या या भव्य इमारतीची पूजा गणेशखिंड येथे पूना नावाच्या हद्दीत केली गेली. आर्किटेक्चरल पद्धतीने, त्याचे वर्गीकरण अमान्य आहे परंतु त्याचे आध्यात्मिक पूर्वज इटालियन आहेत आणि 80 फूट ध्वज टॉवरचे वर्णन ‘इटालियन कॅम्पॅनाईलचे व्हिक्टोरियन प्रस्तुत’ आहे. या इमारतीस प्रिन्स अल्बर्टच्या ऑस्बर्न हाऊसवरील आइल ऑफ व्ईटपासून प्रेरित केले होते. किंमत बांधण्यासाठी स्टर्लिंग पौंड 175’000 होते, राज्यपालांच्या मागील निवासस्थानाच्या विक्रीतून उभारलेल्या रकमेच्या सहापट. मुंबईत कापूस क्रॅश झाल्यानंतर अशा राजवाड्याच्या घराच्या इमारतीवर कडक टीका झाली आणि ब्रिटीश संसदेने ‘बॉम्बेच्या राज्यपालांच्या उधळपट्टी आणि कर्तव्यदक्षतेचा ठराविक उदाहरण’ म्हणून संबोधले. सर फ्रेरेने आपल्या कृत्याचा कडाडून बचाव केला,  1867  मध्ये भारत सोडल्यापासून हे घर योग्य नव्हते. त्याचा उत्तराधिकारी सर सेमोर फिट्झगेरल्डने फर्निचरिंग आणि सजावट केली आणि त्याऐवजी खासकरुन स्टर्लिंग पाउंड  च्या कारणास्तव त्यांच्यावर अतिरेकी असल्याची टीका केली गेली. बॉलरूममधील झुंबका-जो अजूनही चमकतो, बॉलरूमच्या भव्यतेमध्ये भर घालत आहे!

सध्या ते त्याच्या मूळ वैभवात पुनर्संचयित करण्यासाठी कार्य सुरू आहे.

कॅम्पसमध्ये प्रशासकीय इमारत, सेट भवन, विविध पदव्युत्तर विभागांच्या इमारती, विद्यार्थी कल्याण विभाग, स्पर्धा परीक्षा केंद्र, जयकर ग्रंथालय, मानवता इमारत, मुद्रण प्रेस, मुले आणि मुली वसतिगृहे अशा अनेक इमारती आहेत. कॅन्टीन्स, एक आरोग्य केंद्र

 

#जयकर ग्रंथालय

 

जयकर ग्रंथालय हे देशातील संदर्भ आणि माहितीचे एक उत्कृष्ट केंद्र आहे. ग्रंथालय भारतीय आणि विदेशी संशोधन नियतकालिकांची सदस्यता घेतो, तसेच ग्रॅटीज आणि विनिमय आधारावर नियतकालिक देखील प्राप्त करते. यात विविध विषयांवरील 4,50,627 पेक्षा जास्त पुस्तके आणि जर्नल्स आहेत. आंतर-ग्रंथालय कर्जाची सुविधा बरीच महाविद्यालये, संस्था आणि सरकारी एजन्सीपर्यंत विस्तारित आहे. जयकर ग्रंथालयाने हस्तलिखित आणि पुस्तकांच्या रूपात प्राचीन भारतीय ग्रंथांची संपत्ती जतन केली आहे. याने सर्व लायब्ररी क्रियाकलापांचे संगणकीकरण केले आहे आणि आरएफआयडी तंत्रज्ञान वापरुन डिजिटल लायब्ररी व्यवस्थापनात एक प्रकल्प हाती घेतला आहे.

प्रशासकीय आणि प्रशासकीय संस्थांची महत्त्वपूर्ण कागदपत्रे आणि मिनिटे स्कॅन केली आहेत

वसतिगृहे, गेस्ट हाऊस आणि स्टाफ क्वार्टर्स

विद्यापीठामध्ये १२२२ हून अधिक विद्यार्थ्यांना निवास देणारी सात बॉईज वसतीगृहे आणि सहा मुलींच्या वसतिगृहांची साखळी आहे. येथे एक विद्यापीठ गेस्ट हाऊस देखील आहे जे आरामदायक आणि सुसज्ज आहे आणि येथे  34 पेक्षा अधिक खोल्या आहेत जेवणाची सोय आहे. सेट भवन गेस्ट हाऊसमध्ये 16 एकल खोल्या आणि संलग्न दुकानासह 16 दुहेरी खोल्या आहेत. याव्यतिरिक्त, विद्यापीठात सुमारे ११ अध्यापन विद्याशाखा आणि कॅम्पसमध्ये सुमारे २ 4 शिक्षकेतर कर्मचार्‍यांसाठी निवासी सुविधा आहे. सर्व सुविधांचे टप्प्याटप्प्याने पुनर्रचना व नूतनीकरण केले जात आहे.

कॅफेटेरिया

युनिव्हर्सिटी रिफेक्टरी हे समाजशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र विभागांच्या मध्ये स्थित आहे आणि अतिशय स्वच्छ आणि आरोग्यदायी वातावरणात वाजवी दराने जेवण उपलब्ध करुन देते. कॅफेटेरिया व्यतिरिक्त कॅम्पसमध्ये अनेक कियोस्क कॅन्टीन आहेत जे पहाटेपासून संध्याकाळपासून संध्याकाळ पर्यंत स्नॅक्स आणि पेये देतात.

मनोरंजन सुविधा क्रीडा संकुल

मनोरंजन सुविधा व क्रीडा संकुल विद्यापीठ कॅम्पसमध्ये बास्केटबॉल न्यायालये, चार सभागृह आणि एक अ‍ॅम्फीथिएटर, विस्तीर्ण उद्याने आणि गार्डन्स, व्हॉलीबॉल न्यायालये, क्रिकेट व फुटबॉल मैदान, व्यायामशाळा आणि एक क्रीडा वसतिगृह आहे.

स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्समध्ये मैदानी भारतीय आणि युरोपियन संघ-खेळ आणि थलेटिक्ससाठी मोठे मोकळे मैदान आहे. याव्यतिरिक्त, इनडोअर खेळांसाठी देखील सुविधा उपलब्ध आहेत. अंदाजे 80 खेळाडू आणि महिलांसाठी निवासस्थान बांधले गेले आहे आणि पुढील विस्ताराची योजना आहे. क्रिकेट आणि फुटबॉलची फील्ड नवीन तयार केली गेली आहेत आणि नैसर्गिक लॉन घातली गेली आहे. घरातील खेळाची सुविधा निर्माण केली जात आहे. नवीन ऑलिम्पिक आकाराचा जलतरण तलाव तयार आहे.

विद्यार्थी समर्थन सुविधा

आरोग्य केंद्र

 

आरोग्य केंद्र परिसरामध्ये निवासी कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांसाठी नियमित वैद्यकीय सुविधा पुरविल्या जातात. ई सी जी, नेत्र तपासणी आणि दंत उपचार तसेच विशेष वैद्यकीय सल्लामसलत. निवासी डॉक्टरची सेवा आणि आपत्कालीन घटनांसाठी रुग्णवाहिका. एड्स, कर्करोग, धूम्रपान, मद्यपान, लसीकरण आणि रक्तदान यासारख्या विविध आजारांवर आणि आरोग्याशी संबंधित मुद्द्यांविषयी विस्तृत माहिती पुरविली जाते. पुणे विद्यापीठ ‘हेल्प लाईन’ (दूरध्वनी समुपदेशन)  1999  मध्ये सुरू करण्यात आले आणि एसटीडी / एचआयव्ही / एड्स आणि लैंगिकता या विषयावर मार्गदर्शन करीत आहे. जीवनशैलीचा प्रसार करण्यासाठी 2002 मध्ये फिटनेस अँड हेल्थ चेकअप सेंटरची स्थापना करण्यात आली ज्यामुळे रोगाचा प्रतिबंध आणि दीर्घ दीर्घायुष्य वाढेल. योग एज्युकेशन सेंटरची स्थापना २००२ साली युजीसीच्या अनुदानाने झाली.

ऑनलाईन आरोग्य केंद्र

 

चालण्याचा ट्रॅक

  1. मध्ये सुवर्ण महोत्सवी उत्सवाचा एक भाग म्हणून, विद्यापीठाच्या मुख्य गेटजवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पुतळ्याभोवती लांब बंद लूप वॉकिंग ट्रॅक ठेवण्यात आला होता. प्रत्येक पहाटे आणि संध्याकाळी या ट्रॅकवर मोठ्या संख्येने लोक जॉगिंग करतात.

बस सेवा

पुणे शहरातील सर्व महत्त्वाच्या ठिकाणी विद्यापीठाला जोडणारी नियमित लोकल बस सेवा आहे.

बँकिंग आणि पोस्टल सेवा

बँक ऑफ महाराष्ट्र एक्सटेंशन काउंटर प्रशासकीय भवन मध्ये स्थित आहे आणि कॅम्पसमध्ये आर्थिक सेवा पुरवतो. कॅम्पसमध्ये एक पूर्ण विकसित कार्यालय आहे, जे पारंपारिक आणि आधुनिक दोन्ही मेलिंग सेवा प्रदान करते. विविध धोरणात्मक बिंदूंवर, टेलिफोन आणि पुनर्प्रोग्राफी सुविधा उपलब्ध आहेत.

रोजगार माहिती आणि मार्गदर्शन ब्यूरो

विद्यार्थ्यांना फायदेशीर रोजगार मिळविण्यात मदत करण्यासाठी रोजगार योजनांना प्रोत्साहन देते. स्वयंरोजगार योजनेंतर्गत विद्यार्थ्यांना स्वत: चा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी उद्योजकांना मार्गदर्शन केले जाते. पुढे, भारत आणि परदेशात रोजगाराच्या संधी, शिष्यवृत्ती आणि फेलोशिप याविषयी विस्तृत माहिती प्रदान केली जाते.

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र (ISC)

आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी केंद्र आंतरराष्ट्रीय ट्रांझिट हाऊस आणि आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी वसतिगृह चालविते. आंतरराष्ट्रीय संशोधन केंद्र बांधण्याचे काम सुरू झाले आहे.

इतर सुविधा

कॅम्पसमध्ये माहिती व तंत्रज्ञान उद्याने, वायरलेस कनेक्टिव्हिटीसह इंटरनेट सुविधा, सार्वजनिक टेलिफोन-एसटीडी / आयएसडी, फोटोकॉपी आणि स्कॅनिंग, रेखीय आणि नॉन-रेखीय व्हिडिओ संपादन सुविधा उपलब्ध आहेत.

विद्यार्थी सुविधा केंद्र

विद्यापीठाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर असलेले, विद्यार्थी सुविधा केंद्र पुणे विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांना एकाच छताखाली महत्त्वाच्या सेवा पुरवण्याचे उद्दीष्ट आहे. सध्या, ऑफरवरील सेवेमध्ये परीक्षा विभाग आणि बीसीयूडी विभागाशी संबंधित विविध कागदपत्रे / प्रमाणपत्रे अर्ज करणे आणि प्राप्त करणे समाविष्ट आहे.

या सेवांचे वर्गीकरण चार विस्तृत भागात केले जाते

परीक्षा संबंधित

बीसीयूडी संबंधित

बाह्य संबंधित

सामान्य सेवा

विविध कागदपत्रे / प्रमाणपत्रांसाठी अर्ज करणे आता सोपे आहे. एखादा विद्यार्थी ऑनलाईन अर्ज करु शकतो आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र किंवा एचडीएफसी बँकेच्या कोणत्याही शाखेत पैसे भरण्याचे आव्हान स्वयंचलितपणे जनरेट करू शकतो. विशिष्ट अनुप्रयोगांसाठी देयके क्रेडिट / डेबिट कार्डद्वारे देखील दिली जाऊ शकतात. देयक पुरावा व आवश्यक कागदपत्रांसह पूर्ण व विधिवत स्वाक्षरी केलेले अर्ज विद्यार्थी सुविधा केंद्रात सादर करता येतील. आवश्यक कागदपत्रे केंद्राकडून निर्धारित तारखेला गोळा करता येतात.

छापखाना

विद्यापीठाचे स्वतःचे प्रिंटिंग प्रेस आहे आणि ते मुद्रण आणि प्रकाशनाच्या आवश्यकतेची काळजी घेतात. 1950 मध्ये फलटण राज्याद्वारे पुरविल्या जाणार्‍या यंत्रसामग्री व कर्मचार्‍यांनी प्रेसची स्थापना केली. प्रेसने वेळोवेळी नवीन मशीन्स व तंत्रज्ञान हस्तगत केले असून युनिव्हर्सिटी प्रेसचे संपूर्ण आधुनिकीकरण करण्यासाठी नूतनीकरणाची कामे चालू आहेत.

केंद्रीय कार्यशाळा

केंद्रीय कार्यशाळा विद्यापीठ सेंट्रल वर्कशॉपची स्थापना झाली आणि त्यात खालील विभाग आहेत: मेकेनिकल सेक्शन, ग्लास ब्लोइंग सेक्शन, एअर कंडिशनिंग अँड रेफ्रिजरेशन रिपेयर सेक्शन, सुतारकाम विभाग आणि फोटोग्राफी सुविधा.

विभाग

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

विद्यापीठात विभाग आणि केंद्रे आहेत, विज्ञान, सामाजिक विज्ञान, व्यवस्थापन, कायदा इ. चे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत.

मानववंशशास्त्र विभाग

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाने स्थापन केलेल्या प्राण्यांपैकी प्राणीशास्त्र विभाग एक होता. प्राणीशास्त्रात पदव्युत्तर कार्यक्रम (एम. एससी., एम. फिल आणि पीएचडी.) ही ऑफर करते.

मीडिया आणि कम्युनिकेशन स्टडीज विभाग (डीएमसीएस);  1990  मध्ये त्याची स्थापना झाली. हे माध्यम आणि दळणवळण अभ्यास (एम. एससी) मध्ये दोन वर्षांचा (अंतःविषय) पूर्ण-वेळेचा पदव्युत्तर अभ्यासक्रम देते. द्वितीय वर्षाचा हा मास्टर कोर्स मीडिया रिसर्च आणि व्हिडीओ प्रोडक्शन अशा दोन वैशिष्ट्यीकृत सुविधा पुरवतो. डीएमसीएस एम.फिल आणि पीएचडी देखील देते. मीडिया आणि कम्युनिकेशन स्टडीज मध्ये.

भूगोल विभाग  स्थापन करण्यात आला. दरवर्षी विभाग एम.ए. / एम.एस्सी., एम.फिल आणि पी.एच.डी अभ्यासक्रमांसाठी विद्यार्थ्यांना प्रवेश देतो. हा विभाग विद्यार्थ्यांना रिमोट सेन्सिंग आणि जिओस्पॅटीअल इन्फॉर्मेशन सिस्टम (जीआयएस आणि आरएस) चा कोर्स देखील पुरवतो.

भू-विज्ञान विभाग

बायोइन्फॉरमॅटिक्स अँड बायोटेक्नॉलॉजी इन्स्टिट्यूट ही एक स्वायत्त संस्था आहे जी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाशी संबंधित आहे. बायोइन्फॉरमॅटिक्स आणि बायोटेक्नॉलॉजीमधील संशोधन आणि विकास क्रियाकलापांना प्रोत्साहित करण्याच्या उद्देशाने याची स्थापना केली गेली.

रसायनशास्त्र विभाग विद्यापीठाने स्थापित केलेल्या सुरुवातीच्या काळातला एक होता. त्याला सीएएस दर्जा मिळाला आहे (केमिस्ट्रीसाठी प्रगत अभ्यास केंद्र). त्याच्या संशोधन कार्यक्रमांमध्ये संगणकीय रसायनशास्त्र, सेंद्रिय रसायनशास्त्र आणि अजैविक रसायनशास्त्र आणि जैव रसायनशास्त्र यासारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. भारतातील संशोधन संस्था नॅशनल केमिकल लॅबोरेटरी (एनसीएल) सह विभागाचे सहकार्य आहे. विद्यार्थ्यांसाठी स्वतंत्र केंद्रीय संगणक प्रयोगशाळा आहे.

मायक्रोबायोलॉजी विभाग, पुणे विद्यापीठ. हा एक स्वायत्त विभाग आहे आणि मायक्रोबायोलॉजीचा क्रेडिट आधारित अभ्यासक्रम आहे ज्यामध्ये इम्युनोलॉजी, मेडिकल मायक्रोबायोलॉजी, आण्विक जीवशास्त्र, औद्योगिक मायक्रोबायोलॉजी आणि बायोकेमिस्ट्री या विषयांचा समावेश आहे.

साहित्य विज्ञान विभाग.

व्यवस्थापन विज्ञान विभाग (पुणे) ही विद्यापीठातर्फे चालविली जाणारी एक व्यवसाय शाळा आहे.   सुमारे  360० विद्यार्थी आहेत. 2007–08 मध्ये, त्याने एमबीए ++ कोर्स सुरू केला. हे बायोटेक्नॉलॉजी स्पेशलायझेशनसह एमबीए देखील देते.

जैव तंत्रज्ञान विभाग राष्ट्रीय जैवतंत्रज्ञान मंडळाने सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठास एम.एस्सी मध्ये प्रशिक्षण देण्यासाठी त्यांच्या पाच केंद्रांपैकी एक म्हणून निवडले. बायोटेक्नॉलॉजी.

पर्यावरण विज्ञान विभाग  मध्ये आंतरशाखेच्या शाळा म्हणून स्थापन करण्यात आली.

युनिप्यून पर्यावरण विज्ञान विषयात पदवी अभ्यासक्रम परिचय. अभ्यासक्रम 2018-2019 च्या शैक्षणिक वर्षापासून सुरू झाला.

शिक्षण आणि शैक्षणिक विज्ञान क्षेत्रातील शिक्षक आणि शिक्षणावरील विशेष शिक्षण क्षेत्रात उच्च शिक्षण केंद्र म्हणून उद्दीष्टाने शिक्षण विभाग 1990  मध्ये स्थापन करण्यात आला.

संगणक विज्ञान विभाग  1980  मध्ये कॉम्प्यूटर सायन्समधील बीएससी  पदवीपर्यंत एक वर्षाचा कार्यक्रम सुरू झाला. एम.सी.ए. एम. टेक या कार्यक्रमाची सुरूवात 1983 मध्ये झाली. 1985 मध्ये पदवी कार्यक्रम आणि एक वर्षाचा बी.एस्सी. (अप्लाइड) प्रोग्राम दोन वर्षांच्या एम.एस्सी. 1986 मध्ये संगणक विज्ञान विषयात.

मानसशास्त्र विभाग,

भौतिकशास्त्र विभाग  1952 मध्ये सुरू झाला. त्याच्या संशोधन कार्यक्रमांमध्ये साहित्य विज्ञान, सॉलिड स्टेट फिजिक्स, कंडेन्डेड मॅटर फिजिक्स, नॉनलाइनर डायनेमिक्स, स्कॅनिंग टनेलिंग मायक्रोस्कोपी, क्लाउड फिजिक्स, पातळ / जाड फिल्म, डायमंड सीओटींग्ज, न्यूक्लियर अँड एक्सिलरेटर फिजिक्स, लेझर, प्लाझ्मा फिजिक्स, फील्ड इलेक्ट्रॉन / आयन मायक्रोस्कोपी, बायोफिजिक्स इ. फिस्ट प्रोग्राम अंतर्गत विभागाला डीएसटी / भारत सरकारकडून निधी प्राप्त झाला आहे.

इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रोपिकल मेटेरॉलॉजी (आयआयटीएम), पुणे आणि विभाग संयुक्तपणे घेतलेल्या वातावरणीय आणि अंतराळ विज्ञान विभाग वायुमंडलीय विज्ञानात पदव्युत्तर कार्यक्रम (एम. एससी., एम. टेक. आणि पीएच.डी.) देतात.

इलेक्ट्रॉनिक विज्ञान विभाग 1984 मध्ये सुरू झाला.. दरवर्षी 30 विद्यार्थ्यांना प्रवेश परीक्षेद्वारे पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी घेतले जाते.

पर्यावरण विभाग

इन्स्ट्रुमेंटेशन सायन्स विभाग (यूएसआयसी) ही विद्यापीठाच्या कार्यशाळेपासून सुरू केलेली आहे. भौतिकशास्त्र विभागाने वापरलेली साधने तयार करणे आणि त्यांची देखभाल करण्यासाठी भौतिकशास्त्र विभागाचा विस्तार म्हणून या विभागाची कल्पना केली गेली होती आणि नवीन उपकरणे तयार आणि चाचणी करण्यासाठी एक नमुना प्रयोगशाळा म्हणून काम केले होते. प्रारंभी विभागाने एम.एस्सी चालविणे सुरू केले. अप्लाईड इलेक्ट्रॉनिक्ससाठीचा कार्यक्रम स्वायत्तपणे, विद्यार्थ्यांच्या फी आणि संशोधन प्रकल्पांद्वारे मोठ्या प्रमाणात अनुदानित. व्यापक लक्ष देण्यासाठी एम.एस्सी. अप्लाइड इलेक्ट्रॉनिक्स कोर्स हळूहळू एम.एस्सी मध्ये बदलला. सेन्सर आणि ट्रान्सड्यूसर, तसेच उत्पादनाच्या डिझाइनवर अतिरिक्त लक्ष केंद्रित करणारा इन्स्ट्रुमेंटेशन सायन्स कोर्स. याव्यतिरिक्त एम.एस्सी. अर्थात, विभागात एक सेन्सर लॅब उपलब्ध आहे जी भौतिकशास्त्र आणि इलेक्ट्रॉनिक्स विभागांच्या सहकार्याने पीएचडी उमेदवारांना स्वतंत्र संशोधन कार्यासाठी आंतरशास्त्रीय वातावरण प्रदान करते.

*मॉडेलिंग अँड सिम्युलेशन सेंटर (सीएमएस) विद्यापीठातील एक स्वायत्त केंद्र आहे. 2003 मध्ये त्याची स्थापना झाली.

इंटरडिसिप्लिनरी स्कूल ऑफ सायंटिफिक कम्प्यूटिंग (आयएसएससी)

भाषाशास्त्र विभाग

सांख्यिकी विभाग  1953 मध्ये स्थापन करण्यात आला. विभाग विद्यापीठाच्या मुख्य इमारतीत होता. प्रा. व्ही. एस. हुजुरबाजार हे पहिले प्रमुख होते.  नंतर त्याचे नाव ‘रेंगलर परांजप्ये गणित अनि सांख्यशास्त्र भवन’ असे ठेवले गेले. १ 6 66 मध्ये सांख्यिकी विभाग विभक्त झाला. आता या विभागास ‘सांख्यिकी केंद्रातील प्रगत अभ्यास’ म्हणून मान्यता देण्यात आली.

समाजशास्त्र विभाग

गणित विभाग

राजकारण आणि लोक प्रशासन विभाग

अर्थशास्त्र विभाग अर्थशास्त्रातील मास्टर प्रोग्राम आणि डॉक्टरेट प्रोग्राम ऑफर करतो. विभागाकडे परराष्ट्र व्यापारात पदव्युत्तर पदविका आहे.

आर्किटेक्चर विभाग

संरक्षण आणि धोरणात्मक अभ्यास विभाग

नगर अभ्यास नियोजन विभाग

इनोव्हेशन, इनक्युबेशन आणि एंटरप्राइझ सेंटर

परदेशी भाषा विभाग  1940 मध्ये रानडे संस्थेच्या इमारतीत सुरू करण्यात आला. त्यात जर्मन, फ्रेंच, रशियन, जपानी आणि स्पॅनिश भाषांचे प्राथमिक स्तरापासून ते पदव्युत्तर अभ्यासक्रम अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. बॅचेस सकाळी तसेच संध्याकाळी आयोजित केल्या जातात. दरवर्षी १00०० पेक्षा जास्त विद्यार्थी नोंदणी करतात.

तंत्रज्ञान विभाग उद्योग संबंधित संशोधन समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी संशोधन मंच प्रदान करते. हे उद्योग-विद्यापीठ प्रायोजित एम.टेक-पीएच.डी. चालविते. एकात्मिक कार्यक्रम ‘तंत्रज्ञान संकाय’ च्या छाताखाली चार तंत्रज्ञान बोर्ड स्थापन करण्यात आले आहेत.

स्पर्धा परीक्षा केंद्र (सीईसी): विविध सरकारी स्पर्धा परीक्षांच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमांसाठी आहे.

क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले महिला अभ्यास केंद्र.

कौशल्य विकास केंद्रः, पीजी विद्यार्थ्यांसाठी  क्रेडिट कौशल्य विकास कोर्स सुलभ करण्यासाठी विभागाकडे जाते. विभागात ऑटोमोव्ह ऑटोमेशन, नूतनीकरण करणारी ऊर्जा, रिटेल मॅनेजमेंट, आयटी आणि आयटीएस, ज्वेलरी डिझायनिंग आणि जेमोलॉजी ही पाच बी.

माहिती तंत्रज्ञान (आयटी) सेलः शैक्षणिक कार्ये संबद्धता, पात्रता यासारख्या सर्व आयटी ऑटोमेशन प्रकल्पांचे समाकलन आणि एकत्रिकरण करण्यासाठी आयटी व्यवस्थापकाच्या नेतृत्वात आयटी सेलची स्थापना ; मध्ये करण्यात आली होती; परीक्षा कार्ये – फॉर्म, प्रमाणपत्रे; वित्त कार्य – ऑनलाइन देयके; प्रशासन कार्ये – विद्यापीठात भरती, ईसेवा पुस्तक. विद्यापीठाला महारसत्र राज्य ई-गोवर्नेस सिल्व्हर अवॉर्ड मिळाला आहे.

२०२० च्या टाइम्स उच्च शिक्षण वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंगमध्ये सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ जगातील 1०8०० होते,  तसेच आशियातील 135  आणि २०२० मध्ये उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था विद्यापीठ क्रमवारीत २०२० च्या क्यूएस वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंगने २०२० मध्ये आशियात १ आणि  मध्ये ब्रिक्स राष्ट्रांतील विद्यापीठांमध्ये १०० वे स्थान मिळवले.

२०२० मध्ये राष्ट्रीय संस्थात्मक रँकिंग फ्रेमवर्कद्वारे हे संपूर्ण भारतात १ व्या स्थानावर होते आणि विद्यापीठांमध्ये ते 9th वे स्थान

1.ओडिशामधील खेलो इंडिया युनिव्हर्सिटी गेम्समध्ये 26 फेब्रुवारी 2020 रोजी सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या पाचव्या दिवशी पंधरा सुवर्ण, आठ रौप्य व 6 कांस्यपदकांसह 29 पदकांसह अव्वल स्थान आहे.

2.नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय विज्ञान दिनानिमित्त विज्ञान संप्रेषण आणि लोकप्रियतेसाठी केलेल्या भूमिकेसाठी राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांच्या हस्ते सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या जोइता सरकार २१ जणांपैकी एक आणि राज्यातील शैक्षणिक संस्थेतली एकमेव व्यक्ती होती.

सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाच्या (एसपीपीयू) स्पर्धात्मक परीक्षा केंद्रातील चार विद्यार्थी विक्री कर निरीक्षकासाठी महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या (एमपीएससी) नागरी सेवा परीक्षांच्या संबंधित विभागात राज्यात प्रथम आले आहेत.

 

 संदर्भ

“इंग्रजीमधील आदर्श वाक्य – पुणे विद्यापीठ प्रतीक तपशील”. पुणे विद्यापीठ. 22 जुलै 2011

“विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांची नावनोंदणी तपशील”. www.ugc.ac.in. 10 फेब्रुवारी 2020

“पुणे कॅम्पस विद्यापीठ”. पुणे विद्यापीठ. 2010. 29 ऑगस्ट 2011 रोजी मूळकडून संग्रहित. 29 सप्टेंबर 2011

“भारतातील सर्वोत्कृष्ट विद्यापीठे 2018”. 13 सप्टेंबर 2018

“पुणे विद्यापीठाचा इतिहास”. पुणे विद्यापीठ. 21 सप्टेंबर 2013

“पुणे विद्यापीठ 65 वर्षांचे झाले: निझाम गेस्ट हाऊस ऑफ द ईस्ट – ताज्या बातम्या आणि अद्यतने ताज्या बातम्या आणि विश्लेषणे”. 10 फेब्रुवारी 2014. 20 मे 2018

“हे सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ” आहे. टाईम्स ऑफ इंडिया.

“विभागांची यादी”. पुणे विद्यापीठ. 22 सप्टेंबर 2013

“संबद्ध महाविद्यालये आणि संस्थांची यादी”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 22 सप्टेंबर 2013 .

“युनिप्युन पर्यावरण विज्ञान विषयात पदवी अभ्यासक्रम परिचय”. www.collegesear

“परदेशी भाषा विभाग: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ”. www.unipune.ac.in. 20 मे 2018

“वापरलेले मोबाइल कॉंक्रिट क्रेशर, वापरलेले मोबाइल जबडा क्रशर”. cecunipune.in. 20 मे 2018

“महिला अभ्यास केंद्र विभाग: सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ”. www.unipune.ac.in. 25 फेब्रुवारी 2017

“सुविधा”. पुणे विद्यापीठ. 22 सप्टेंबर 2013 रोजी मूळकडून संग्रहित. 21 सप्टेंबर 2013

“कुलगुरूंची यादी”. 20 ऑगस्ट 2018

“येमेनचा नवीन स्थायी प्रतिनिधी प्रमाणपत्रे सादर करतो”. संयुक्त राष्ट्र

“विस्टास्प कारभारी हे अर्लिंगटन येथील टेक्सास विद्यापीठातील आठवे अध्यक्ष म्हणून शिरस्त्राण घेत आहेत.” पीआर न्यूजवायर. 1 जून 2013.

“सी. कुमार एन. पटेल”. अमेरिकन इन्स्टिट्यूट ऑफ फिजिक्स. 22 सप्टेंबर 201.

“क्यूएस वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंग्स 2021”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स

“क्यूएस एशिया विद्यापीठ क्रमवारीत 2020”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स लिमिटेड. 2020.

“क्यूएस ब्रिक्स विद्यापीठ क्रमवारीत 2019”. क्यूएस क्वाक्वेरेली सायमंड्स लिमिटेड. 2018.

“टॉप 1000 वर्ल्ड युनिव्हर्सिटी रँकिंग 2020”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2019.

“टाइम्स उच्च शिक्षण आशिया विद्यापीठ क्रमवारीत (2020)”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2020. 4 जून 2020

“टाइम्स उच्च शिक्षण उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था विद्यापीठ क्रमवारीत (2020)”. टाइम्स उच्च शिक्षण. 2020. 13 मार्च 2020

“राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क 2020 (एकंदरीत)”. राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क. शिक्षण मंत्रालय. 11 जून 2020.

“राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क २०२० (विद्यापीठे)”. राष्ट्रीय संस्था रँकिंग फ्रेमवर्क. शिक्षण मंत्रालय. 11 जून 2020.

“द वीक इंडिया युनिव्हर्सिटी रँकिंग्ज 2019”. आठवडा. 18 मे 2019. 9 जून 2020

“आउटलुक इंडिया युनिव्हर्सिटी रँकिंग्ज 2019”. आउटलुक. 18 जुलै 2019. 10 जून 2020 .

“किट्टीमध्ये 29 पदकांसह सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ आरामात अव्वलस्थानी आहे.” द इंडियन एक्सप्रेस. 29 फेब्रुवारी 2020. 9 मार्च 2020

29 फेब्रुवारी, अर्ध नायर | टीएनएन | 2020; IST, 04:44. “एसपीपीयू विद्यार्थ्याला प्राणीमुक्त फार्म टेस्ट स्टोरीसाठी पुरस्कार | पुणे न्यूज – टाइम्स ऑफ इंडिया”. टाइम्स ऑफ इंडिया.

सर्व शिक्षा अभियान

सर्व शिक्षा अभियान

#6 ते 14 वर्षे वयोगटातील बालकांना मोफत आणि सक्तीच्या शिक्षणाचा मुलभूत अधिकार देणा-या भारतीय राज्यघटनेच्या 86 व्या तरतुदीनुसार, प्राथमिक शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाचे ध्येय गाठण्यासाठी, केंद्र सरकार सर्व शिक्षा अभियान हा पथदर्शी कार्यक्रम राबवत आहे.
#1.1 दशलक्ष वसाहतींमधील 192 दशलक्ष मुलांच्या प्राथमिक शिक्षणाची गरज भागवण्यासाठी, राज्य शासनांच्या भागीदारीसह सर्व शिक्षा अभियान राबवले जात आहे.
#शाळा नसलेल्या भागांमध्ये नव्या शाळा सुरु करणे आणि शाळा असतील त्या ठिकाणी अतिरिक्त वर्गखोल्या, प्रसाधनगृहे, पेयजल, देखभाल अनुदान आणि शाळेत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी अनुदान प्राप्त करून देणे असे उपक्रम या कार्यक्रमांर्गत राबवले जातात.

उद्दिष्टये

(१) सर्व ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील शाळेतील मुलांना अध्यापनाची हमी देणे,

(२) इ. स.२००६ पूर्वी सर्व मुलेमुली शाळेत, शिक्षण हमी केंद्रात, पर्यायी शाळेत अथवा शाळेत परत आणणाऱ्या व्यवस्थेत दाखल करणे,

(३) इ. स. २००७ पूर्वी सर्व मुलामुलींना पाच वर्षांचे प्राथमिक शिक्षण देणे,

(४) इ. स. २०१० पूर्वी सर्व मुलांना आठ वर्षांचे प्राथमिक शिक्षण देणे,

(५) समाधानकारक, दर्जेदार प्राथमिक शिक्षणावर तसेच जीवनासाठीच्या शिक्षणावर भर देणे,

(६) इ. स. २००७ पूर्वी प्राथमिक शिक्षणातील सर्व स्तरांवरील उणिवा दूर करून जातिनिरपेक्ष व मुलामुलींना समान शिक्षण देणे तसेच लिंगभेद व समाजाच्या विविध घटकांतील दरी इ. स. २००७ पर्यंत भरून काढणे आणि इ. स. २०१० पर्यंत प्राथमिक शिक्षणाची सर्वांना समान पातळी निर्माण करणे,

(७) इ. स. २०१० पर्यंत सर्व मुलेमुली शाळा सोडणार नाहीत, याची दक्षता घेणे.’

 

सर्व शिक्षा अभियान :

 

भारतातील ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील सर्व मुलांना प्राथमिक शिक्षण देणारी एक बहुव्याप्त योजना. ही योजना केंद्र शासनाच्या शैक्षणिक कार्यकमांपैकी एक आदर्श ( फ्लॅगशिप) योजना असून, प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण निर्धारित कालावधीत प्राप्त करणे, हा तिचा मूळ उद्देश आहे. यूनेस्कोने आपल्या घटनेत लिंग, जात, धर्म, आर्थिक-सामाजिक स्तर असा कोणताही भेद न करता सर्वांना समान शिक्षण मिळायला हवे, असे नमूद केले आहे. शिक्षण हा मूलभूत हक्क असल्याने जागतिक पातळीवर त्यास मान्यता देण्यात आली आहे. भारतीय राज्यघटनेने आपल्या मार्गदर्शक तत्त्वांत १४ वर्षांपर्यंतच्या मुलांना मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाविषयी तत्त्वे नमूद केली आहेत. संविधानातील निदेशक तत्त्वानुसार राज्य हे या संविधानाच्या प्रारंभापासून दहा वर्षांच्या आत सर्व बालकांना त्यांच्या वयास चौदा वर्षे पूर्ण होईपर्यंत मोफत व सक्तीचे शिक्षण देण्यासाठी प्रयत्नशील राहील ( भाग-४, अनुच्छेद ४५). सर्वोच्च न्यायालयानेही या तत्त्वाचा पुरस्कार केला होता. त्यास अनुसरून इ. स. २००२ मध्ये शहाऐंशीव्या घटना-दुरूस्तीने ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील मुलामुलींच्या मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा कायदा संमत करण्यात आला, तो आता मूलभूत हक्क झाला आहे. या उपकमास इ. स. २००१ मध्ये प्रारंभ झाला

केंद्र शासनाने मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाबाबत उचललेले अभिनव पाऊल म्हणून सर्व शिक्षा अभियानाकडे पाहता येईल. बालकांच्या शिक्षणाशी संबंधित असणाऱ्या सर्व घटकांचा विकास घडवून आणण्यासाठी अनेक उपकमांचा यात अंतर्भाव केला आहे. हा कार्यक्रम स्थानिक स्वराज्य संस्था, राज्य सरकारे आणि केंद्र शासन यांच्या सहकार्याने राबविण्यात येतो. राज्यांना त्यांच्या स्वत:च्या दृष्टिकोणातून प्राथमिक शिक्षणाचा विकास करण्याची संधी देण्यात आली आहे.

या योजनेचा भारतभर प्रसार करण्याचे केंद्र शासनाचे उद्दिष्ट असून, त्यात मुख्यत्वे मुली आणि अनुसूचित जातिजमातींतील मुले यांच्या गरजांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. इ. स. २००७ पासून सुरू झालेल्या अकराव्या पंचवार्षिक योजनेत सर्वाधिक तरतूद (१९%) शिक्षणावर करण्यात आली आहे. या पंचवार्षिक योजनेच्या आराखड्यात अनुसूचित जातिजमाती, भटके वर्ग, आर्थिक मागास, अल्पसंख्यांक यांच्यासह मुलींच्या शिक्षणाची स्थिती दयनीय असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे वरील घटकांसह योजनाकर्त्यांनी मुलींच्या शिक्षणावर विशेष भर दिला आहे. मुलींच्या शिक्षणासाठी शाळांमध्ये महिला शिक्षिकांचे प्रमाण वाढविण्यावर केंद्र शासनाने भर दिला आहे. कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय, नॅशनल प्रोगॅम ऑफ गर्ल्स ॲट एलिमेंटरी लेव्हल अशा नवीन योजना केवळ मुलींच्या शिक्षणासाठी केंद्र सरकारने सुरू केल्या आहेत. केंद्र व राज्य शासन यांच्यात निधीविषयी ५० : ५० टक्के अशी विभागणी करण्यात आली आहे.

#कार्यवाही

या योजनेच्या प्रभावी कार्यवाहीसाठी इ. स. २००५-२००६ दरम्यान भारतातील ६०० जिल्ह्यांत सर्व शिक्षा अभियानाने ३५,३०६ नवीन शाळांना परवानगी दिली. १,५६,६१० नवीन शिक्षक नेमले, ३४,२६२ नवीन शालेय वास्तू व १,४१,८८६ वर्गखोल्या बांधल्या. या शाळांतून ६५,७७१ स्वच्छतागृहे बांधली आणि ४०,७६० शाळांतून पिण्याच्या पाण्याची सुविधा केली. ६.१२ कोटी मुलांना मोफत पाठयपुस्तके व गणवेश दिले. या सर्व जिल्ह्यांतील सु. ३२,५२,७८५ शिक्षकांना प्रशिक्षित करण्यात आले. २००५-२००६ या आर्थिक वर्षात केंद्र शासनाने राज्यांना सु. ७,५२७.२३ कोटी रूपये अनुदान दिले होते तर २००८-०९ च्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात या अभियानासाठी १३,१०० कोटी रूपये इतकी तरतूद करण्यात आली.

प्राथमिक शिक्षणाचे सार्वत्रिकीकरण करणे, हे या अभियानाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे तथापि भारतात ६ ते १४ वयोगटातील लाखो मुले शिक्षणापासून वंचित आहेत (२००७). या वयोगटातल्या एकूण मुलांच्या ५ ते १५ टक्के मुले शाळेत जातच नाहीत व जी जातात त्यांपैकी निम्म्याहून अधिक कशीबशी पाचवी इयत्ता पूर्ण करतात. एका बाजूला देशभरात मिळून जवळजवळ सव्वाअकरा लाख शाळा असल्याचे आशादायी चित्र आहे, तर दुसऱ्या बाजूला त्यातल्या लाखभर शाळांना योग्य इमारती  नाहीत, ८५ हजार शाळांमध्ये फळे ( ब्लॅकबोर्ड ) नाहीत आणि २२ हजार शाळांमध्ये शिक्षक नसल्याचे सांगण्यात येते.

सर्व शिक्षा अभियानांतर्गत पर्यायी शिक्षणाच्या विविध योजना कार्यान्वित करण्यात आल्या आहेत. महाराष्ट्रातील पर्यायी शिक्षणाच्या योजना पुढीलप्रमाणे : (१) वस्तीशाळा, (२) महात्मा फुले प्राथमिक हमी योजना, (३) महात्मा फुले उच्च माध्यमिक शिक्षण हमी योजना, (४) राजीव गांधी संधी शाळा योजना, (५) स्थलांतरित कामगारांच्या मुलांसाठी महात्मा फुले शिक्षण हमी योजना, (६) सेतुशाळा, (७) उपचारात्मकवर्ग, (८) गामी वसतिगृह आणि (९)कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय इत्यादी.

सर्व शिक्षा अभियानाच्या माध्यमातून मुलींच्या शिक्षणावर विशेष भर लागेला.२००१ सालच्या जनगणने नुसार देशातील स्त्री-साक्षरते चे प्रमाण ४५.८ टक्के एवढे आहे, तर महाराष्ट्रात हेच प्रमाण ६७.५१ टक्के इतके आहे. स्त्री-साक्षरतेचे हे प्रमाण उंचावण्यासाठी केंद्र शासनाने ‘ प्राथमिक स्तरावरील मुलींच्या शिक्षणासाठी एक विशेष योजना ’ या अभियानांतर्गत सुरू केली आहे. शैक्षणिक दृष्टया मागे असलेल्या तालुक्यात ती राबविली जाते. मुलींच्या शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी सोयी निर्माण करणे आणि मुलींची उपस्थिती टिकविण्यासाठी विविध उपाययोजना करून शिक्षणासाठी मुलींचा सहभाग मिळविणे, तसेच मुलींच्या सक्षमीकरणासाठी जास्तीतजास्त स्थानिक संदर्भ शिक्षणामध्ये अंतर्भूत करणे, हा या योजनेचा उद्देश आहे. यांबरोबरच शाळा सोडून दिलेल्या अथवा शाळेत न येणाऱ्या मुलींसाठी शाळेतच वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून दिली, तर मुलींना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्याचे उद्दिष्ट सहज साध्य होऊ शकेल, या विचाराने याच योजनेंतर्गत ‘ कस्तुरबा गांधी बालिका विदयालय ’ ही योजना राबविली जाते.

महाराष्ट्रात हा कार्यक्रम ‘ सर्व शिक्षण मोहीम ’ म्हणून ओळखला जातो. सर्व शिक्षण मोहिमेची अंमलबजावणी महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषद, मुंबई या स्वायत्त शिक्षण संस्थेकडे सोपविण्यात आली असून, ही मोहीम प्रभावीपणे राबविण्यासाठी प्राथमिक शिक्षण संचालनालय, पुणे येथे सर्व शिक्षण मोहीम संनियंत्रण कक्ष स्थापन करण्यात आला आहे. या योजनेखाली २००५-०६ दरम्यान ८७६.५१ कोटी रूपयांची आर्थिक तरतूद करण्यात आली व ६०४.५९ कोटी रूपये इतका खर्च करण्यात आला तर इ.स. २००७-०८ या शैक्षणिक वर्षात पहिली ते आठवीपर्यंतच्या वर्गांत एकूण १,५७,६३,८३० पटसंख्या होती त्यांपैकी ७२,६६,२२६ मुली व ८४,९७,६०४ मुले होती. सर्व शिक्षा अभियानाच्या अंतर्गत विशेष गरजा असणाऱ्या विदयार्थ्यांनाही सामावून घेता यावे, यासाठी राज्य शासनाने २००४-०५ साली ‘ अपंग समावेशित शिक्षण ’ हा प्रकल्प सुरू  केला  आहे.  या  प्रकल्पाच्या  अंतर्गत  ६  ते  १८  वयोगटातल्या अपंग मुलांना शोधून त्यांना नेहमीच्या शिक्षणात सामावून घेण्यासाठी खास भर दिला जाणार आहे. प्रकल्पाअंतर्गत केलेल्या सर्वेक्षणा-नुसार राज्यात १०,३३,५६३ अपंग विदयार्थी आहेत. या विदयार्थ्यांपैकी दृष्टिदोष, श्रवणदोष, मतिमंद असणाऱ्या विदयार्थ्यांना प्रत्येकी ७६० म्हणजेच २,२८० शिक्षकांची गरज आहे त्यांपैकी केवळ ९३७ पदे भरली  गेली आहेत.

एकूणच सर्व शिक्षा अभियान हा शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाच्या वाटचालीतील एक महत्त्वाचा कांतिकारक टप्पा आहे. त्याचे वैशिष्टय म्हणजे समाजातील सर्व घटकांच्या मदतीने आणि सहभागाने शिक्षणाबाबत लोकजागृती करणे अपेक्षित आहे. यांमध्ये शिक्षक, महिलामंडळ, ग्रामशिक्षण समिती, युवामंडळ, पालकसंघ, स्वयंसेवी संस्था इत्यादींच्या मदतीने लोकजागृती आणि प्रबोधन यांवर विशेष भर देण्यात आला आहे. भारतातील प्राथमिक शिक्षणाचा चेहरामोहरा बदलण्याची क्षमता या अभियानात असून त्याची प्रभावी अंमलबजावणी झाल्यास ‘ सारे शिकुया, पुढे जाऊया ’ हे अभियानाचे घोषवाक्य सार्थ ठरेल.

 

स्रोत: http://mpsp.maharashtra.gov.in/SITE/Information/SSA.aspx?ID=11;

पूर्व प्राथमिक शिक्षण

पूर्व प्राथमिक शिक्षण

पूर्व प्राथमिक शिक्षण, बालपणाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यांत शिक्षण, बालपणात प्रारंभ आणि प्राथमिक शाळेत प्रवेश केल्यावर सुमारे पाच, सहा, किंवा सात वर्षांच्या वय

शिक्षणासाठी संस्थात्मक व्यवस्था जगभरात मोठ्या प्रमाणात बदलतात, जसे संस्थांना लागू केलेली नावे. सामान्यत: अर्भकांच्या काळजीसाठी केंद्राला दिलेल्या अटी – लहानपणाच्या पहिल्या टप्प्यातील (सुमारे तीन महिने ते तीन वर्षे वयाची) – अर्भक शाळा, डे केअर, डे नर्सरी आणि क्रेच , सर्वात सामान्य म्हणजे  नर्सरी शाळा आणि बालवाडी. सामान्यतः,बालवाडीच्या आधी (चार किंवा पाच ते सहा वयोगटांसाठी) , जे शालेय वयाच्या मुलांसाठी आहे ज्यांना पुरेसे परिपक्व मानले जात नाही आणि म्हणून ते प्राथमिक शाळेसाठी एक प्रकारची तयारी शाळा म्हणून काम करतात. बालवाडी प्राथमिक शिक्षणाचा एक भाग मानली जाते.

 

पूर्व प्राथमिक शिक्षण इतिहास

आधुनिक काळातील बालपण शिक्षणाच्या  जोडलेले नाव म्हणजे जोहान फ्रेडरिक ओबर्लिन, वाल्डर्सबॅकमधील अल्साटियन लुथरन पाद्री, ज्यांनी 1767 मध्ये प्रथम सॅले डी’आसाइल शिशु शाळा, त्यांचे पालक शेतात काम करत असताना खूप लहान मुलांची काळजी आणि शिक्षणासाठी. इतर शिक्षकांनी त्याच्या शिशु शाळेचे अनुकरण करण्यास सुरुवात केली-लिप्पे-डेटमोल्ड, बर्लिन, कैसरवर्थ, पॅरिस आणि इतरत्र. फ्रान्समध्ये, 1833 मध्ये सॅलस डी असाइल खाजगी ते राज्य-समर्थित संस्थांमध्ये बदलले जेव्हा त्यांना राष्ट्रीय शैक्षणिक प्रणालीचा भाग बनवण्यात आले. नंतर, त्यांचे नाव अधिकृतपणे इकोल्स मॅटरनेल्स असे बदलण्यात आले.

युरोपियन खंडावरील शिशु-शालेय चळवळीच्या दृष्टीने स्वतंत्रपणे, स्कॉटिश सुधारक रॉबर्ट ओवेन यांनी 1816 मध्ये त्यांच्या मॉडेल समुदायामध्ये न्यू लानार्क इन्स्टिट्यूट फॉर द फॉर्मेशन ऑफ कॅरेक्टरची स्थापना केली. हे त्याच्या कापूस गिरण्यांमधील कामगारांच्या अंदाजे 100 मुलांना सेवा देते, मुख्यतः 18 महिने ते 10 वर्षे वयोगटातील; आणि 2 ते 5 वर्षांच्या मुलांसाठी स्वतंत्र शिशु वर्ग होते, ज्यांनी त्यांचा अर्धा वेळ शिक्षणामध्ये आणि अर्धा मनोरंजनात घालवला.

एक ते सहा वर्षांच्या मुलांची काळजी घेत होती. त्याने साध्या जिम्नॅस्टिक हालचाली, हाताचे व्यायाम, हाताला टाळ्या वाजवून आणि हालचाली मोजून सुरुवात केली.  धडे पाठ, अंकगणित सारण्या, इ.… वॉट्स दैवी आणि नैतिक गाणी आणि तत्सम स्तोत्रे लवकरच झाली, आणि मुले त्यांच्या बासरीच्या साथीने त्यांना गाण्यात कधीही कंटाळले नाहीत. त्याने छोट्या लोकांना साध्या वस्तूचे धडे दिले ज्यात त्यांनी बहुतेक बोलणे केले आणि निरीक्षण करणे आणि वर्णन करणे शिकले.

बालवाडीचे जर्मन संस्थापक फ्रेडरिक फ्रोबेल यांच्याबरोबर, बालपणातील अध्यापनशास्त्राचा पहिला पद्धतशीर सिद्धांत उद्भवला: लवकर शिक्षण घेण्याऐवजी बेबीसिटिंग किंवा सामाजिक परोपकाराचा एक प्रकार विचारात घेण्याऐवजी किंवा केवळ प्रौढ भूमिकांच्या तयारीचा कालावधी विचारात घेण्याऐवजी, फ्रोबेलने बालपण पाहिले एक विशेष टप्पा म्हणून विकास ज्या दरम्यान मुल खेळाद्वारे स्वतःला व्यक्त करतो. मुलांचे नाटक ही शोध आणि ओळखण्याची एक प्रक्रिया होती ज्याने मुलाला निसर्गातील गोष्टींची एकता, तसेच विविधता शिकवली. या शैक्षणिक परिसराने फीलबेलच्या शिक्षण संस्थेला केइलहाऊ (1816 मध्ये स्थापन केलेले) मार्गदर्शन केले, परंतु जवळच्या बॅड ब्लॅन्केनबर्ग येथे 1837 पर्यंत त्याने आपली पहिली शिशु शाळा उघडली, ज्याला त्याने नंतर बालवाडी किंवा “मुलांसाठी बाग” म्हटले. तेथे त्याने भौमितिक प्लेथिंग्ज  आणि विविध व्यायाम किंवा व्यवसाय, जसे की दुमडणे, कापणे आणि विणणे, मुलांसाठी प्रतीकात्मक रूपे वास्तविक किंवा गतिशील बनवणे तयार केले. फ्रोबेलचा असा विश्वास होता की लहान मुल औपचारिक शिक्षणाद्वारे नव्हे तर खेळ आणि अनुकरण, “स्वयं-क्रियाकलाप” द्वारे चांगले शिकले. 1852 मध्ये फ्रोबेलच्या मृत्यूनंतर 25 वर्षांच्या आत, बालवाडीची स्थापना ऑस्ट्रिया, बेल्जियम, कॅनडा, जर्मनी, ग्रेट ब्रिटन, हंगेरी, जपान, नेदरलँड्स, स्वित्झर्लंड आणि युनायटेड स्टेट्स या प्रमुख शहरांमध्ये झाली.  शाळेत मुलांना त्यांच्या स्वतःच्या शिक्षणाच्या साधनांच्या शोधात सहयोगी बनण्यास प्रवृत्त केले गेले – वास्तविकता (वास्तविक जीवनातील वस्तू) तसेच फ्रोबेलियन प्रतीकात्मक वस्तू तपासण्यासाठी.त्याचप्रमाणे लहान मुलाच्या नैसर्गिक आवेगांचे पालनपोषण किंवा अनुकूलपणे शोषण करण्याशी संबंधित – संरक्षित, विधायक मार्गाने – पूर्व प्राथमिक शिक्षणातील सर्वात प्रसिद्ध व्यक्तींपैकी एक होती, मारिया मॉन्टेसरी, ज्यांनी 1899 मध्ये सांस्कृतिकदृष्ट्या वंचित आणि मानसिकदृष्ट्या कमतर मुलांसह शैक्षणिक समस्यांचा अभ्यास सुरू केला. ,

पूर्व प्राथमिक  शिक्षण   2 ते 5 वर्षांचे- नर्सरी शाळेत आयोजित; मूल विकासात्मकदृष्ट्या योग्य आहे की नाही याच्याशी तत्परतेचा संबंध   आहे, पॉटी प्रशिक्षण हा एक मोठा घटक आहे, म्हणून मूल 2 वर्षांच्या वयातच प्रारंभ करू शकते. नर्सरी शाळेत शिकणाऱ्या कोणत्याही मुलासाठी पूर्व प्राथमिक शिक्षण महत्वाचे आणि फायदेशीर आहे कारण ते मुलाला सामाजिक संवादाद्वारे एक प्रमुख सुरुवात देते. संज्ञानात्मक, मनोसामाजिक आणि शारीरिक विकास-आधारित शिक्षणाद्वारे तील मूल पूर्व प्राथमिक  शिक्षण   त्यांच्या वातावरणाबद्दल आणि इतरांशी मौखिक संवाद कसा साधायचा हे शिकेल. मुले खेळ आणि संप्रेषणाद्वारे त्यांच्या सभोवतालचे जग कसे कार्य करतात ते शिकतात.

प्री-के (किंवा प्री-किंडरगार्टन) 4 ते 5 वयोगटातील-नर्सरी शाळेत आयोजित आणि मुलांसाठी पूर्व-प्राथमिक शाळांमध्ये प्रवेश सुधारण्यासाठी एक उपक्रम आहे. मुलाला रंग, संख्या, आकार वगैरे शिकवण्यापेक्षा बरेच काही आहे.

बालवाडी  5 ते 6 वर्षे वयाची- नर्सरी स्कूल आणि/किंवा काही प्राथमिक प्राथमिक शाळांमध्ये आयोजित; जगाच्या अनेक भागात  हे औपचारिक शिक्षणाच्या पहिल्या टप्प्यांचा संदर्भ देते.

आधुनिक सिद्धांत

20 व्या शतकात नर्सरी शाळा आणि पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्या इतर संस्थांचा प्रसार अनेक घडामोडींवरून शोधला जाऊ शकतो: (1) बालपणात एक नवीन वैज्ञानिक रस, परिणामी मानसशास्त्र, औषध, मानसोपचार आणि शिक्षण क्षेत्रातील अनुप्रयोगांमुळे ; (2) मुलांचे मार्गदर्शन आणि पालक शिक्षणाचे महत्त्व ओळखणे; आणि (3) काम करणा -या मातांच्या मुलांच्या देखरेखीसाठी आधीच स्थापन केलेल्या डे नर्सरीचे शैक्षणिक कार्यक्रम सुधारण्यासाठी व्यक्ती आणि एजन्सीचे प्रयत्न.  बालपणाच्या शिक्षणाच्या काही आधुनिक विचारांचा विचार करणे फायदेशीर आहे.

 

जीन पियागेट आणि त्याच्या अनुयायांचे विकासात्मक मानसशास्त्र हे एक मोठे योगदान आहे, ज्यांना खात्री आहे की मुले बौद्धिक विकासाच्या नियमित टप्प्यातून पुढे जातात. पहिले दोन कालावधी – सेन्सरिमोटर इंटेलिजन्स (जन्मापासून ते वयाच्या दोन वर्षांपर्यंत) तसेच प्रतिनिधी बुद्धिमत्ता (दोन ते सात किंवा आठ पर्यंत) – लहानपणाच्या क्षेत्राशी संबंधित. पहिल्या टप्प्यात (सेंसरिमोटर) बालक त्याच्या स्नायूंचा आणि इंद्रियांचा वापर बाह्य वस्तू आणि घटनांना सामोरे जाण्यासाठी शिकतो, जेव्हा त्याची भाषा तयार होऊ लागते. तो हाताळण्यासही सुरुवात करतो आणि जाणतो की गोष्टी त्याच्या अस्तित्वाच्या आणि स्पर्शाच्या पलीकडे असल्या तरीही अस्तित्वात आहेत. तो “प्रतीकात्मक” (शब्द किंवा हावभावाने गोष्टींचे प्रतिनिधित्व करणे) देखील सुरू करतो. दुसऱ्या टप्प्यात मुलाला सर्वात मोठी भाषा वाढ अनुभवते; शब्द आणि इतर चिन्हे बाह्य जगाचे आणि आतील भावनांचे प्रतिनिधित्व करण्याचा एक मार्ग बनतात. या टप्प्यावर मुलाचे समायोजन चाचणी आणि त्रुटीद्वारे शिकण्यावर अवलंबून असते, परंतु तो अंतर्ज्ञानाने गोष्टी व्यवस्थापित करतो. तो तार्किक आणि गणिती संबंध (गट, आकार, प्रमाण आणि गुण) आणि स्थानिक आणि ऐहिक संबंध यांसारखे प्रतीकात्मकता आणि प्राथमिक प्रकारचे संबंध एकत्र करू लागतो. लहान मुलामध्ये संज्ञानात्मक शिक्षण प्रक्रिया आणि संकल्पना निर्मितीचे महत्त्व ओळखण्यासाठी पायगेटच्या सिद्धांताने पाया घातला. पियाजेटने आवश्यक कौशल्ये शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरणाचे महत्त्व सांगितले.

नर्सरी शाळा आणि किंडरगार्टन्सची प्रमुख चिंता म्हणजे भाषा विकास. बहुतेक अन्वेषक सहमत आहेत की जेव्हा मुलाने वापरलेल्या शब्दांशी अर्थपूर्ण संबंध जोडण्यास सुरुवात केली तेव्हा खरे भाषण सुरू होते (एक लहान मूल जो मामा शब्दाचा अर्थ समजून घेतल्याशिवाय त्याचे अनुकरण करतो तो खऱ्या भाषणात गुंतत नाही). दोन ते सहा वर्षांच्या मुलासाठी, मौखिक भाषण हे एक प्रमुख कार्य आहे, ज्यामध्ये अभिव्यक्ती आणि आकलन दोन्ही समाविष्ट असतात. सुमारे चार वर्षांच्या वयात त्याने आपल्या भाषेच्या पद्धतशीर व्याकरणाच्या मूलभूत गोष्टींवर प्रभुत्व मिळवले आहे. वयाच्या सहाव्या वर्षापर्यंत सरासरी मुलाने त्याच्या शब्दसंग्रहात सुमारे 2,500 शब्दांची वाढ केली आहे – त्याच्या पर्यावरणाच्या गुणवत्तेवर आणि विशेषत: प्रौढांची मुलाशी संबंध ठेवण्याची इच्छा यावर अवलंबून. अनेक अभ्यास असे दर्शवतात की अनाथ आश्रमासारख्या अव्यवस्थित संस्थेतील अगदी लहान मूल सामान्य कुटुंब सेटिंगमध्ये समान वयाच्या मुलांच्या मागे भाषेच्या विकासात मागे पडते. बालपणाच्या सुरुवातीच्या शिक्षणाच्या अनेक कार्यांपैकी एक म्हणजे सर्व मुलांसाठी प्राथमिक भाषा कौशल्यांचे प्रशिक्षण देणे, परंतु विशेषतः ज्यांना भरपाईच्या कामाची आवश्यकता आहे. त्यांचे आकलन आणि भाषण सुधारण्यासाठी, ऐकण्याचे आणि भाषेचे खेळ आहेत. ज्या शिक्षकांना शैक्षणिक खेळ यशस्वी शिकवण्याचे साधन वाटतात ते असा दावा करतात की ते मुलांच्या शिकण्यात रस वाढवतात.

पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्  विकास क्षेत्रे

भारतीय प्रीस्कूलमधील हस्तकला, ​

बालपण शिक्षण

शिक्षणाची सर्वात महत्वाची वर्षे जन्मापासूनच सुरू होतात.  मुलाच्या आयुष्याची पहिली तीन वर्षे भाषा अधिग्रहण, सामाजिकीकरण आणि शिकण्याच्या दृष्टिकोनाचा पाया उभारण्यासाठी महत्त्वपूर्ण असतात. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये आणि विशेषत: पहिल्या 3 ते 5 वर्षांमध्ये, मनुष्य बरीच माहिती शोषून घेण्यास सक्षम असतो. सुरुवातीच्या वर्षांमध्ये मेंदू सर्वात वेगाने वाढतो. उच्च-गुणवत्तेचे आणि चांगले प्रशिक्षित शिक्षक आणि विकासात्मक-योग्य कार्यक्रमांसह  मुलांसाठी शिक्षण परिणाम सुधारण्यावर दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो. वंचित विद्यार्थ्यांसाठी याचा परिणाम अधिक स्पष्टपणे दिसून येतो, म्हणजे निरोगी अन्न, सामाजिकीकरण, पुस्तके आणि खेळाच्या संसाधनांमध्ये फार कमी किंवा प्रवेश नसलेल्या गरीब पार्श्वभूमीतून येणारी मुले.

# शिक्षण समाविष्ट असलेल्या विकासाची क्षेत्रे बदलतात.

#वैयक्तिक, सामाजिक, आर्थिक आणि भावनिक विकास

#संप्रेषण (सांकेतिक भाषेसह), बोलणे आणि ऐकणे

#जागतिक ज्ञान आणि जागतिक समज

#सर्जनशील आणि सौंदर्याचा विकास

#गणिताची जाणीव

#शारीरिक विकास

#शारीरिक स्वास्थ्य

#खेळा

#स्व-मदत कौशल्ये

#सामाजिक कौशल्ये

#वैज्ञानिक विचार

#साक्षरता

प्रशासन, वर्ग आकार, विद्यार्थी-शिक्षक गुणोत्तर, सेवा, प्रक्रिया (वर्गातील वातावरणाची गुणवत्ता, शिक्षक-बाल संवाद, इत्यादी) आणि संरेखन (मानके, अभ्यासक्रम, आकलन) घटकांचे मानदंड पाळतात. अभ्यासक्रम वेगवेगळ्या वयोगटांसाठी डिझाइन केलेले आहे. उदाहरणार्थ, 10 पर्यंत मोजणे साधारणपणे चार वर्षांच्या वयानंतर होते.

काही अभ्यास  पूर्व प्राथमिक  शिक्षणाच्या च्या फायद्यांवर विवाद करतात,   की पूर्व प्राथमिक  शिक्षण संज्ञानात्मक आणि सामाजिक विकासासाठी हानिकारक असू शकते. यूसी बर्कले आणि स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाने 14,000 प्रीस्कूलवर केलेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले की पूर्व-वाचन आणि गणितामध्ये तात्पुरती संज्ञानात्मक वाढ होत असताना, सामाजिक विकास आणि सहकार्यावर हानिकारक परिणाम करते.  संशोधनात असेही दिसून आले आहे की घरच्या वातावरणाचा भविष्यातील निकालांवर प्रीस्कूलपेक्षा जास्त परिणाम होतो पुरावे आहेत की उच्च-गुणवत्तेची प्रीस्कूल शैक्षणिक विषयांमध्ये लवकर औपचारिक सूचना देण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी “खेळावर आधारित” असतात. “इतर मुलांसोबत खेळणे, प्रौढांपासून दूर, मुले स्वतःचे निर्णय कसे घेतात, त्यांच्या भावना आणि आवेगांवर नियंत्रण ठेवतात, इतरांच्या दृष्टिकोनातून पाहतात, इतरांशी मतभेद करतात आणि मित्र बनवतात,” डॉ. पीटर ग्रे, बोस्टनच्या मते महाविद्यालयाचे प्राध्यापक आणि खेळाच्या उत्क्रांतीचे तज्ज्ञ आणि मुलांच्या विकासात त्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका. “थोडक्यात, खेळ म्हणजे मुले त्यांच्या आयुष्यावर ताबा घेणे कसे शिकतात.”

संदर्भ

“युरीडीस” (पीडीएफ). 9 ऑक्टोबर 2016 रोजी मूळ पासून संग्रहित (PDF). 25 मार्च 2017

स्टीफन्स, टेरेंस (28 नोव्हेंबर 2013). “प्रीस्कूल रिपोर्ट”. ChildCareIntro.com. 12 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 9 डिसेंबर 2013

टर्नर, मार्टिन; रॅक, जॉन पॉल (2004). डिस्लेक्सियाचा अभ्यास. Birkhäuser, ISBN 978-0-306-48531-2

डस्टमन, ख्रिश्चन; Fitzenberger, Bernd; माचीन, स्टीफन (2008). शिक्षण आणि प्रशिक्षणाचे अर्थशास्त्र. स्प्रिंगर, ISBN 978-3-7908-2021-8

सॅम्युएल लोरेन्झो नॅप (1846), महिला चरित्र: फिलाडेल्फियाच्या प्रतिष्ठित महिलांच्या सूचना: थॉमस वार्डल. p 230

मॅनफ्रेड बर्जर, “Kurze Chronik der ehemaligen und gegenwärtigen Ausbildungsstätten für Kleinkindlehrerinnen, Kindergärtnerinnen, Hortnerinnen … und ErzieherInnen in Bayern” संग्रहित 4 सप्टेंबर 2013 ‘वेकबॅक मशीन,’ दास हँडबू, दच हँडबू ‘मधील वेबॅक मशीनमध्ये. मार्टिन आर

वॅग, ओटो (मार्च 1975). “हंगेरीमधील इंग्रजी शिशु शाळेचा प्रभाव”. अर्ली चाइल्डहुडचे आंतरराष्ट्रीय जर्नल. 7 (1): 132–136. doi: 10.1007/bf03175934. एस 2 सीआयडी 145709106.

“न्यू लानार्क किड्स: रॉबर्ट ओवेन”. 15 ऑगस्ट 2010 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“रॉबर्ट ओवेनच्या नवीन सोसायटीमध्ये शिक्षण: न्यू लानार्क इन्स्टिट्यूट आणि शाळा”. 23 जानेवारी 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“समाजवादी – कुरियर: रॉबर्ट ओवेन आणि न्यू लानार्क”. Socialist-courier.blogspot.co.uk. 29 जून 2012. 23 ऑक्टोबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 27 नोव्हेंबर 2013

वाइल्डर्सपिन, सॅम्युअल (1823). शिशु गरीबांना शिक्षणाचे महत्त्व. लंडन: डब्ल्यू. सिम्पकिन आणि आर. मार्शल, गोयडर, प्रिंटर. p 3.

बुडापेस्ट लेक्सिकॉन, 1993

हंगेरीमधील सार्वजनिक प्रीस्कूल शिक्षण: एक ऐतिहासिक सर्वेक्षण, 1980

“वॉटरटाउन हिस्टोरिकल सोसायटी”. वॉटरटाउन हिस्टोरिकल सोसायटी. 21 जून 2015 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 21 जून 2015

ओल्सेन, एम.आय. 1955. “प्ले स्कूल आणि किंडरगार्टन्सचा विकास आणि अल्बर्टामध्ये या संस्थांच्या नमुन्याचे विश्लेषण. मास्टरचा प्रबंध, अल्बर्टा विद्यापीठ.”

लॅरी प्रोचनर, “कॅनडातील अर्ली एज्युकेशन अँड चाइल्ड केअरचा इतिहास, 1820-1966” कॅनडामधील अर्ली चाइल्डहुड केअर अँड एज्युकेशन (eds. लॅरी प्रोचनर आणि नीना होवे), व्हँकुव्हर: यूबीसी प्रेस, 2000

लॅरी प्रोचनर, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंडमधील बालपण शिक्षणाचा इतिहास, यूबीसी प्रेस 2009

अर्ली इयर्स फ्रेमवर्क (पीडीएफ). स्कॉटिश सरकार. 2008. ISBN 978-0-7559-5942-6. 11 नोव्हेंबर 2010 रोजी मूळ पासून संग्रहित (PDF). 1 डिसेंबर 2013.

शेफर, स्टेफनी; कोहेन, ज्युली. (डिसेंबर 2000). लहान मुलांमध्ये गुंतवणूक करणे: अर्ली केअर आणि एज्युकेशनवरील संशोधन आपल्याला काय सांगते. नॅशनल असोसिएशन ऑफ चाइल्ड अॅडव्होकेट्स. 26 सप्टेंबर 2020 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 26 सप्टेंबर 2020 .

हॅनफोर्ड, एमिली (ऑक्टोबर 2009). “प्रारंभिक धडे”. अमेरिकन रेडिओ वर्क्स. 14 जून 2011 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 8 नोव्हेंबर 2009

पायाभरणीचा टप्पा: 3 ते 5 वयोगटातील मुलांसाठी शिक्षण 7 ऑगस्ट 2008 रोजी वेबॅक मशीनवर संग्रहित

3 ते 5 मुलांसाठी अभ्यासक्रम फ्रेमवर्क 3 ऑगस्ट 2010 रोजी वेबॅक मशीनवर संग्रहित

“वय योग्य अभ्यासक्रम, विकासात्मक टप्पे, आणि तयारी: माझे मुल काय शिकले पाहिजे आणि केव्हा”. 2 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 1 डिसेंबर 2013

“क्रिएटिव्ह लर्निंग सेंटर प्रीस्कूल डेकेअर चाइल्ड”. क्रिएटिव्ह लर्निंग सेंटर. 22 मार्च 2017 रोजी मूळ पासून संग्रहित. 21 मार्च 2017

“सिंगापूर मधील बाल संगोपन केंद्र | टॉप प्रीस्कूल”. कार्पे डायम.

जॉन, मार्था टायलर (एप्रिल 1986). “प्रीस्कूल संज्ञानात्मक वाढीसाठी हानिकारक असू शकते?”. .

“युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया – यूसी न्यूजरूम | नवीन अहवाल मुलांच्या विकासावर प्रीस्कूलच्या देशव्यापी परिणामांची तपासणी करतो”.

ग्रे, पीटर. “शिकण्यासाठी मोफत,” मूलभूत पुस्तके 2016.

“उच्च कार्यक्षेत्र”. 3 डिसेंबर 2013 रोजी मूळ पासून संग्रहित.

वाट, अल्बर्ट; गेल, क्रिसान (जुलै 2009). शाळा यार्डच्या पलीकडे: समुदाय-आधारित भागीदारांसह प्री-के सहयोग (अहवाल). वॉशिंग्टन, डीसी: प्यू सेंटर ऑन द स्टेट्स.

लेविन आणि श्वार्ट्ज 2007, पी. 4.

लेविन आणि श्वार्ट्ज 2007.

नवोदय विद्यालय

नवोदय विद्यालय

जवाहर नवोदय विद्यालय (जेएनव्ही) ही मुख्यत्वे भारतातील ग्रामीण भागातील गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी मध्यवर्ती शाळांची एक प्रणाली आहे. नवोदय विद्यालय समिती, नवी दिल्ली ही संस्था भारत सरकारच्या मानव संसाधन विकास मंत्रालय (एमएचआरडी) शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभागांतर्गत एक स्वायत्त संस्था आहे. जेएनव्ही पूर्णपणे केंद्रीय आणि माध्यमिक शिक्षण मंडळाशी संबंधित सीबीएसई (सीबीएसई) पूर्णपणे निवासी आणि सहा शैक्षणिक शाळा असून सहावी ते बारावीपर्यंतचे वर्ग आहेत. जेएनव्हीला विशेषतः भारताच्या ग्रामीण भागात हुशार मुले शोधण्याची आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीचा विचार न करता त्यांना उत्तम निवासी शाळा प्रणालीइतकेच शिक्षण प्रदान करण्याचे काम दिले जाते. ज्यामुळे ग्रामीण भागातील सर्वोत्कृष्ट प्रतिभा बाहेर येईल. विशिष्ट प्रतिभा किंवा योग्यता असलेल्या मुलांना त्यांच्या देय देण्याच्या क्षमतेकडे दुर्लक्ष करून चांगल्या गुणवत्तेचे शिक्षण उपलब्ध करून वेगाने प्रगती करण्याची संधी दिली पाहिजे. अशा शिक्षणामुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शहरी भागांशी समान पातळीवर स्पर्धा करता येईल.एक अनोखा प्रयोग म्हणून सुरू झालेली नवोदय विद्यालय प्रणाली आज भारत व इतरत्र शालेय शिक्षणाच्या इतिहासात अतुलनीय आहे. हे लक्ष्य गट म्हणून प्रतिभावान ग्रामीण मुलांची निवड आणि निवासी शाळा प्रणालीतील गुणवत्तेच्या तुलनेत गुणवत्तेचे शिक्षण देण्याच्या प्रयत्नात आहे.

शिक्षण, बोर्डिंग आणि जेएनव्ही मधील उपक्रमांसाठीचे अर्थसंकल्प भारत सरकारचे शिक्षण मंत्रालय पुरविते आणि 7 वर्षांच्या मुक्कामाच्या कालावधीत ते विद्यार्थ्यांसाठी विनामूल्य आहेत.

तामिळनाडूचा अपवाद वगळता जेएनव्ही संपूर्ण भारतभर अस्तित्त्वात आहेत.] शैक्षणिक वर्ष २०१9 पर्यंत संपूर्ण भारतात अंदाजे 1 66१ आहेत. September० सप्टेंबर २०१ 6 पर्यंत देशात एकूण 65 636 जेएनव्ही कार्यरत आहेत आणि सुमारे २ लाख 65 65,574 students विद्यार्थी नोंदणीकृत आहेत आणि ग्रामीण भागातील आहेत. कामगिरीनुसार, 2019 मध्ये, जेएनव्ही सर्वात वरच्या क्रमांकाचे सी.बी.एस.ई.  १० वी आणि १२ वीच्या वर्गवारीत अनुक्रमे .5 .5.77% आणि .6 %..6२% अशी शाळा आहेत.

इतिहास

जवाहर नवोदय विद्यालयांची कल्पना भारताचे माजी पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी कल्पना केली. सामाजिक न्यायासह उत्कृष्टता प्रदान करण्याच्या उद्देशाने भारताच्या प्रत्येक जिल्ह्यात जेएनव्ही उघडण्याची संकल्पना राष्ट्रीय शिक्षणावरील राष्ट्रीय धोरणाचा एक भाग म्हणून 1986 मध्ये जन्माला आली.  त्यानंतर, नवोदय विद्यालय समितीची सोसायटी नोंदणी अधिनियम,  अन्वये एक संस्था म्हणून नोंदणी झाली.

सरकारच्या धोरणानुसार, देशातील प्रत्येक जिल्ह्यात एक जेएनव्ही स्थापित करणे आवश्यक होते. सर्वप्रथम, झज्जर (हरियाणा) आणि अमरावती (महाराष्ट्र) येथे १ 198 मध्ये दोन जवाहर नवोदय विद्यालयांची स्थापना केली गेली. सन २०१–-१– शैक्षणिक सत्रापर्यंत 57 576 जिल्ह्यांसाठी जेएनव्ही मंजूर करण्यात आले होते. याव्यतिरिक्त, एसटी लोकसंख्येची मोठी लोकसंख्या असणा  जिल्ह्यांमध्ये दहा जेएनव्ही मंजूर करण्यात आले आहेत, अनुसूचित जमातीची संख्या जास्त असणा  जिल्ह्यांमध्ये दहा आणि मणिपूरमध्ये दोन विशेष जेएनव्ही मंजूर झाले असून   यापैकी 591 जेएनव्ही कार्यरत आहेत.  नोव्हेंबर  2016 मध्ये, अर्थविषयक मंत्रिमंडळाच्या समितीने (सीसीईए)  उघडे असलेल्या जिल्ह्यांपैकी प्रत्येकामध्ये एक जेएनव्ही उघडण्यास मान्यता दिली.  ते एकदा कार्यरत झाल्यानंतर जेएनव्हीची एकूण संख्या 660 वर आणेल

.

रमेश पोखरियाल ‘निशंक’ डॉ.

मा.शिक्षणमंत्री

मा(अध्यक्ष, एनव्हीएस

)

श्री संजय धोत्रे

मा.शिक्षण राज्यमंत्री

राज्यमंत्री, एचआरडी

श्रीमती. अनिता करवाल

सचिव

 

श्रीमती. लामचोंगोई स्वीटी चांगसन

जेएस (संस्था)

नवोदय विद्यालय समितीची उद्दीष्टे

शाळा स्थापन करणे, मान्यता देणे, देखभाल करणे, नियंत्रण करणे आणि व्यवस्थापित करणे (या नंतर ‘नवोदय विद्यालय’ म्हणून संबोधले जाते) आणि पुढील उद्दीष्टे असणा्या अशा शाळांच्या पदोन्नतीसाठी आवश्यक असणारी सर्व कामे आणि गोष्टी करण्यासाठी:

दर्जेदार संस्काराचा एक मजबूत घटक, पर्यावरणाविषयी जागरूकता, साहसी क्रियाकलाप आणि शारीरिक शिक्षण यासह चांगल्या गुणवत्तेचे आधुनिक शिक्षण प्रदान करणे- ग्रामीण भागातील प्रतिभावान मुलांना त्यांच्या कुटुंबाच्या सामाजिक-आर्थिक स्थितीचा विचार न करता.हिंदी आणि इंग्रजी सारख्या देशामध्ये समान माध्यमाद्वारे सूचना देण्यासाठी योग्य त्या टप्प्यावर सुविधा उपलब्ध करुन देणे. मानकांमध्ये तुलनात्मकता सुनिश्चित करण्यासाठी आणि आपल्या लोकांच्या सामान्य आणि संमिश्र वारसा सुलभ करण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी सामान्य कोर्स-अभ्यासक्रम  करराष्ट्रीय एकीकरणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी आणि सामाजिक सामग्री समृद्ध करण्यासाठी प्रत्येक शाळेत देशाच्या एका भागातून दुसर्‍या शाळेत विद्यार्थ्यांना पुरोगामी आणणे.

सजीव परिस्थितीत शिक्षकांचे प्रशिक्षण देऊन अनुभव व सुविधा वाटून शालेय शिक्षणाच्या गुणवत्तेत सुधारणा करण्याचे केंद्रबिंदू म्हणून काम करणे.

नवोदय विद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांच्या निवासस्थानासाठी वसतिगृहे स्थापन करणे, त्यांची देखभाल व देखभाल करणे.

भारताच्या कोणत्याही भागात सोसायटीच्या ऑब्जेक्ट्सच्या भरभराटीसाठी आवश्यक असलेल्या इतर संस्थांना मदत करणे, स्थापित करणे आणि चालविणे

आवश्यक असणारी, प्रासंगिक किंवा समाजातील सर्व किंवा कोणत्याही वस्तूंच्या प्राप्तीसाठी अनुकूल वाटेल अशा सर्व गोष्टी करणे.

नवोदय विद्यालयांची ठळक वैशिष्ट्ये

 जेएनव्हीएसटी: गुणवत्तेच्या आधारे प्रवेश

नवोदय विद्यालय गुणवंत मुलांपासून विद्यार्थ्यांचे सामर्थ्य काढतात, त्यांना गुणवत्ता चाचणीच्या आधारे निवडले जाते, ज्याला जवाहर नवोदय विद्यालय निवड चाचणी म्हटले जाते, सुरुवातीला एनसीईआरटी आणि आता सीबीएसईने डिझाइन केलेले, विकसित आणि आयोजित केले होते. अखिल भारतीय तत्त्वावर आणि ब्लॉक आणि जिल्हा स्तरावर ही परीक्षा दरवर्षी घेतली जाते. ही चाचणी वस्तुनिष्ठ, वर्ग तटस्थ असून यासाठी प्रयत्न केला आहे की ग्रामीण मुले गैरसोय होणार नाहीत हे सुनिश्चित करण्यासाठी.

 जागांचे आरक्षण

जवाहर नवोदय विद्यालयात प्रवेश प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील मुलांसाठी आहे, ज्यामध्ये ग्रामीण मुलांसाठी किमान 75% जागा उपलब्ध आहेत. जिल्ह्यातील लोकसंख्येच्या प्रमाणात अनुसूचित जाती आणि जमाती जमातीतील मुलांसाठी जागा आरक्षित आहेत परंतु राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी नाहीत. १/ 1/ जागा जागा मुलींनी भरल्या आहेत. 3% जागा अपंग मुलांसाठी आहेत.

 विनामूल्य शैक्षणिक सह-शैक्षणिक निवासी शाळा

 

नवोदय विद्यालय सीबीएसईशी संबंधित आहेत आणि इयत्ता सहावी ते बारावीपर्यंतच्या प्रतिभावान मुलांना मोफत शिक्षण देतात. नवोदय विद्यालयात प्रवेश वर्ग-VI मध्ये वर्ग-नववी व बारावीच्या प्रवेशासह केला जातो. प्रत्येक नवोदय विद्यालय ही एक सह-शैक्षणिक निवासी संस्था आहे जे विद्यार्थ्यांना विनामूल्य बोर्डिंग व राहण्याची सोय, विनामूल्य शाळेचा गणवेश,  पुस्तके, स्टेशनरी आणि विद्यार्थ्यांना रेल्वे व बसचे भाडे मोफत देतात. तथापि, नाममात्र शुल्क  इयत्ता नववी ते बारावीच्या मुलांकडून शाळा विकास निधी म्हणून  दरमहा शुल्क आकारले जाते.

 तीन भाषेच्या सूत्रांचे पालन

नवोदय विद्यालयांची योजना तीन भाषेच्या सूत्रांच्या अंमलबजावणीची तरतूद करते. हिंदी भाषिक जिल्ह्यात शिकविलेली तिसरी भाषा ही विद्यार्थ्यांच्या स्थलांतरेशी संबंधित आहे. सर्व नवोदय विद्यालय तीन भाषा  प्रादेशिक भाषा, इंग्रजी आणि हिंदी यांचे अनुसरण करतात.

 शिक्षणाचे माध्यम

इयत्ता आठवी किंवा आठवीपर्यंत मातृभाषा / प्रादेशिक भाषा शिकवण्याचे माध्यम असेल. त्यानंतर सर्व नवोदय विद्यालयांमध्ये सामान्य माध्यम हिंदी / इंग्रजी असेल.

 राष्ट्रीय एकात्मता प्रोत्साहन

नवोदय विद्यालयांचे स्थलांतर योजनेद्वारे राष्ट्रीय एकात्मतेचे मूल्य वाढविण्याचे उद्दीष्ट आहे. स्थलांतर हे हिंदी आणि हिंदी-हिंदी भाषिक जिल्ह्यांमधील विद्यार्थ्यांचे आंतर-प्रादेशिक एक्सचेंज आहे, जे इयत्ता नववीमध्ये शैक्षणिक वर्षासाठी होते. विविधतेतील ऐक्यातून चांगल्या प्रकारे समृद्धी आणण्यासाठी आणि विविध क्रियाकलापांद्वारे समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची समज विकसित करणे आणि प्रोत्साहन देण्यासाठी प्रयत्न केले जातात.

 जवाहर नवोदय विद्यालयांचे स्थान

नवोदय विद्यालय देशभरातील ग्रामीण भागात आहेत. राज्य सरकार नवोदय विद्यालय स्थापनेसाठी कायमस्वरुपी बांधकाम व विनामूल्य तात्पुरती इमारत

संस्थात्मक रचना

नवोदय विद्यालय, नवोदय विद्यालय समिती (एनव्हीएस) ही मानव संसाधन विकास मंत्रालय, शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभाग, सरकार, अंतर्गत सरकारच्या स्वायत्त संस्था चालविते. भारत समितीचे अध्यक्ष हे मनुष्यबळ विकास मंत्री आहेत. मानव संसाधन विकास मंत्री यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती कार्यकारी समितीच्या माध्यमातून कार्य करते. समितीला निधी वाटपासह सर्व बाबींच्या व्यवस्थापनासाठी कार्यकारी समिती जबाबदार आहे आणि समितीच्या सर्व अधिकारांचा उपयोग करण्याचे अधिकार आहेत. यास वित्त समिती आणि शैक्षणिक सल्लागार समिती या दोन उपसमित्यांद्वारे सहाय्य केले आहे.  प्रशासकीय पिरॅमिडचे कार्यकारी प्रमुख हे आयुक्त असतात जे समितीच्या कार्यकारी समितीने ठरवलेल्या धोरणांची अंमलबजावणी करतात. त्याला मुख्यालय स्तरावर सह आयुक्त, उपायुक्त व सहाय्यक आयुक्त सहाय्य करतात. समितीने त्यांच्या कार्यक्षेत्रात नवोदय विद्यालयांच्या प्रशासन व देखरेखीसाठी आठ क्षेत्रीय कार्यालये स्थापन केली आहेत. या कार्यालये एक उपायुक्त आणि सहाय्यक आयुक्त यांच्या अध्यक्षतेखाली आहेत. प्रत्येक जेएनव्हीसाठी, शैक्षणिक, पायाभूत सुविधा आणि इतर सामान्य क्रियाकलापांच्या मदतीसाठी एक विद्यालय सल्लागार समिती आहे आणि अर्थसंकल्प तयार करण्यासाठी,  शिक्षकांची निवड करणे आणि शाळेच्या योग्य कार्यासाठी एक विद्यालय व्यवस्थापन समिती आहे.  सामान्यत: संबंधित जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी हे शालेयस्तरीय समित्यांचे माजी अध्यक्ष, स्थानिक शिक्षणतज्ज्ञ, लोकप्रतिनिधी आणि जिल्ह्यातील अधिकारी सदस्य म्हणून असतात. काही शाळांमध्ये शैक्षणिक कामगिरी पाहण्याकरिता एक विद्यालय समन्वय समिती देखील आहे.

 प्रवेश

जेएनव्हीच्या सहावीच्या प्रवेशासाठी सीबीएसईने विकसित केलेली आणि तयार केलेली प्रवेश परीक्षा (जेएनव्हीएसटी) मध्ये पात्रता आवश्यक आहे  प्रत्येक जेएनव्हीसाठी 80 सर्वात गुणवंत विद्यार्थ्यांची निवड करण्यासाठी सहावीसाठी जेएनव्हीएसटी दरवर्षी देशभरात घेण्यात येते. हे विशिष्ट राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेशातील सत्र रचनेनुसार दर वर्षी तीन टप्प्यात आयोजित केले जाते. उमेदवार केवळ पाचवीच्या दरम्यान चाचणीसाठी अर्ज करू शकतात. प्रवेश परीक्षेतील स्पर्धेचे अनुमान असे काढले जाऊ शकते की जेएनव्हीएसटी २०१9 मध्ये एकूण १,87878.१5 हजार विद्यार्थी उपस्थित झाले आणि .4१..48 हजार विद्यार्थी निवडले गेले (म्हणजे जवळजवळ २% उत्तीर्ण टक्केवारी)] या चाचणीमध्ये मानसिक क्षमता कौशल्य, गणिताचा समावेश आहे. , आणि प्रादेशिक भाषा. एसव्ही आणि एससी (परंतु ओबीसी नाही) साठी आरक्षण समाविष्ट असलेल्या एनव्हीएस धोरणानुसार शाळा आरक्षण प्रदान करतात,  ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांची किमान  निवड, शहरी भागातील जास्तीत जास्त २%, महिला विद्यार्थ्यांसाठी 33 33% निश्चित आणि 3. अक्षम उमेदवारांसाठी%.

जेएनव्हीचा परिसर

 

हे परिसर सामान्यत: शीतल वातावरणासाठी आणि शहरी केंद्राजवळील जमीन उपलब्ध नसल्यामुळे, शक्यतो अंतर्गभागामध्ये असतात. राज्य शासनाने प्रत्येक शाळेसाठी अंदाजे  एकर (१२.१4 हेक्टर) जमीन नि: शुल्क उपलब्ध करुन द्यायची आहे. सामान्यत: शाळेमध्ये शैक्षणिक ब्लॉक, विद्यार्थी आणि कर्मचारी दोघांसाठी निवासी ब्लॉक, खेळाचे मैदान  असते. शैक्षणिक ब्लॉकमध्ये वर्गखोल्या, ग्रंथालय, प्रयोगशाळा, संगणक केंद्र आणि अधिवेशन हॉल असतात. निवासी इमारती विद्यार्थ्यांसाठी (सामान्यत: मुले व मुलींसाठी स्वतंत्र वसतिगृहे), प्राध्यापक आणि कर्मचार्‍यांसाठी पुरविली जातात. राजीव स्मृती व्हॅन, भारताचे माजी पंतप्रधान श्री राजीव गांधी यांच्या स्मरणार्थ, सर्व एनव्हीएस परिसरांचा अविभाज्य भाग आहेत.

 

विज्ञान संवर्धन क्रिया

नवोदय विद्यालय समितीत विज्ञान अनुवर्ती आणि विद्यार्थ्यांना एसटीईएमला त्यांचे करिअर म्हणून निवडण्यासाठी प्रेरणा मिळणारे विविध अनुभव देण्यात आले आहेत. याअंतर्गत असलेल्या विविध उपक्रमांमध्ये: चिल्ड्रन सायन्स कॉंग्रेस, अनेक शैक्षणिक स्पर्धांमध्ये सहभाग / आव्हाने / ऑलिम्पियाड्स, संशोधन संस्थांना भेटी, शाळांमधील टिंकरिंग लॅब, पर्यावरणीय क्रियाकलाप, विद्यार्थ्यांना आंतरराष्ट्रीय एक्सपोजरची व्यवस्था करणे, समृद्ध आयसीटी समर्थन आणि उद्योजकीय कौशल्य प्रशिक्षण.

 

प्रादेशिक स्तरावर संशोधन संस्था आणि राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्थांच्या सहकार्याने वार्षिक विज्ञान कॉंग्रेसचे आयोजन दरवर्षी केले जाते. भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र जीवशास्त्र आणि गणितांसाठी शाळा, क्लस्टर, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर प्रदर्शन आयोजित केले जातात.

स्मार्ट वर्ग

सॅमसंग इंडियाच्या सहकार्याने नवोदय विद्यालयांनी  नवोदय नेतृत्व संस्थांमध्ये स्मार्ट वर्ग सुरू केले.  एक स्मार्ट क्लास सामान्यत: परस्पर स्मार्टबोर्ड, लॅपटॉप / टॅब्लेट, वाय-फाय कनेक्टिव्हिटी आणि पॉवर बॅकअपसह सुसज्ज असतो. एक स्मार्ट क्लास आकर्षक आणि संवादात्मक पद्धतीने संकल्पना स्पष्ट करण्यासाठी गणित, विज्ञान सामाजिक विज्ञान, इंग्रजी आणि हिंदीमधील नियमित धड्यांची पूरक आहे. शिक्षकांना उपकरणे प्रभावीपणे वापरण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते.

सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवन

या शाळा सकारात्मक कृती धोरणाचे पालन करतात आणि वेगवेगळ्या भाषिक प्रदेशांमधून स्थलांतर करण्याचे धोरण असल्यामुळे भारताच्या विविध क्षेत्रांतील समाजातील वेगवेगळ्या घटकांच्या एकत्रिकरणाद्वारे जेएनव्हीची सामाजिक चर्चा आहे. देशभरातून निवडलेले शिक्षक, त्याच कॅम्पसमध्ये राहतात आणि 24X7 च्या आधारावर विद्यार्थ्यांशी संवाद साधतात ज्यामुळे कौटुंबिक भावना निर्माण होते.  क्रीडा, सांस्कृतिक कार्ये आणि युवा संघटनांच्या क्रियाकलापांसारख्या अवांतर उपक्रमांमुळे नवोदयांचे जीवन समृद्ध होते.

स्थलांतर

जेएनव्ही योजनेचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे माइग्रेशन प्रोग्राम होय ज्यात वेगवेगळ्या भाषिक श्रेणीतील दोन जोडलेले जेएनव्ही त्यांच्यातील विद्यार्थ्यांची देवाणघेवाण करतात.  एक्सचेंज प्रोग्रामचे उद्दीष्ट “राष्ट्रीय एकत्रीकरणाला प्रोत्साहन देणे आणि सामाजिक सामग्री समृद्ध करणे” आहे.  योजनेनुसार,  नववीच्या विद्यार्थ्यांपैकी निवडलेल्या 30% विद्यार्थ्यांना एका वर्षासाठी वेगवेगळ्या भाषिक श्रेणींमध्ये (सामान्यत: हिंदी-भाषिक आणि हिंदी-भाषिक नसलेल्या राज्यांमधील) दोन जोडलेल्या जेएनव्ही दरम्यान एक्सचेंज केले जाते. स्थलांतर कालावधीत स्थलांतरित विद्यार्थ्यांना शिकवल्या जाणा  तीन भाषा त्यांच्या पालक जेएनव्ही प्रमाणेच राहिल्या आहेत, परंतु सामाजिक व सांस्कृतिक देवाणघेवाण त्यांच्या इयत्ता सहावी ते नववीच्या भाषेतल्या शिक्षणातून सुलभ होते. सुरुवातीला इयत्ता नववी ते बारावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी स्थलांतर करण्याची कल्पना होती; 1991-92 मध्ये ते दोन वर्ष (इयत्ता नववी व दहावी) करण्यात आले. शेवटी 1996-97 मध्ये ते फक्त इयत्ता नववीच्या विद्यार्थ्यांपुरतेच मर्यादित राहिले.

खेळ

जेएनव्ही क्रीडा प्रकारावर भर देतात. दररोजचे वेळापत्रक खेळ व इतर खेळाच्या क्रियाकलापांकरिता दिवसातून किमान दोन तास दिले जाते. प्रत्येक जेएनव्ही हँडबॉल, फुटबॉल, व्हॉलीबॉल, बास्केटबॉल, खो-खो, बॅडमिंटन, कबड्डी, हॉकी आणि क्रिकेटसाठी सुविधा प्रदान करते. कॅम्पसमध्ये टेबल टेनिस आणि बुद्धिबळ सारख्या इनडोअर खेळांसाठी व्यायामशाळा आणि बहुउद्देशीय हॉल देखील उपलब्ध आहेत. आंतरशालेय स्पर्धा वार्षिक, क्लस्टर, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि एसजीएफआय (स्कूल गेम्स फेडरेशन ऑफ इंडिया) पातळीवर आयोजित केल्या जातात.

 

सांस्कृतिक उपक्रम

सांस्कृतिक क्रियाकलाप जेएनव्ही चौकटीचा भाग आहेत. प्रत्येक शाळेत एक संगीत कक्ष आणि कला कक्ष उपलब्ध आहे. नृत्य, नाटक, वादविवाद, साहित्य इ. साठी आंतरशालेय स्पर्धा दरवर्षी क्लस्टर, प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर आयोजित केल्या जातात.

स्काउटिंग आणि मार्गदर्शक, एनसीसी आणि एनएसएस

भारत स्काऊट्स  गाईड्स (बीएसजी) द्वारे स्काउटिंग आणि मार्गदर्शक उपक्रमांसाठी नवोदय विद्यालय समितीची ओळख आहे. नवोदय विद्यार्थी नियमितपणे बीएसजीच्या कार्यक्रमांमध्ये भाग घेतात. एनसीसीची स्थापना टप्प्याटप्प्याने जेएनव्हीमध्ये केली जात आहे. तसेच राष्ट्रीय सेवा योजना (एनएसएस) टप्प्याटप्प्याने सुरू केली जात आहे.

संदर्भ

https://navodaya.gov.in/nvs/en/Academic/Stude

“तामिळनाडू मधील नवोदय”. हिंदू. 24 ऑक्टोबर 2011. 1

“ब्लूप्रिंट जेएनव्ही .

“जेएनव्हीची स्थापना”.

“२ years वर्षे आणि 9 58 schools शाळा नंतर राजीवने ग्रामीण भागातील चित्रे काढली”. टाईम्स ऑफ इंडिया. 21 जून 2015.

“एमएचआरडी वार्षिक अहवाल

“नवोदय विद्यालय समिती”. एनव्हीएस

“जवाहर नवोदय विद्यालय देशाच्या  खुल्या जिल्ह्यात स्थापित करण्यास मंत्रिमंडळाने मान्यता दिली.”

“नवोदय विद्यालय स्मिती (एनव्हीएस) वर मूल्यांकन अभ्यास” (पीडीएफ).

जवाहर नवोदय विद्यालय, एनव्हीएस. “एनव्हीएसची क्षेत्रीय कार्यालये”. नवोदय विद्यालय समिती.

जवाहर नवोदय विद्यालय, एनव्हीएस. “एनव्हीएसची क्षेत्रीय कार्यालये”. एनव्हीएस

“जम्मू-काश्मीरमधील नवोदय विद्यालय”.

“जवाहर नवोदय विद्यालय निवड चाचणी”. नवोदय विद्यालय समिती (एनव्हीएस) 10 मार्च 2017

“सीबीएसई वार्षिक अहवाल २०१-16-१-16” (पीडीएफ). पृष्ठ 37-38.

“जेएनव्हीमध्ये ओबीसीसाठी कोणतेही आरक्षण विसंगती नाहीः केंद्रीय मानव संसाधन विकास राज्यमंत्री”. इंडिया टुडे. 17 जानेवारी 2017. 10 मार्च 2017

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -6)” (पीडीएफ). पीपी. 26-35. 17 मार्च 2017

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -15: उत्कृष्टतेसह शिक्षण)” (पीडीएफ). नीति आयोग, भारत सरकार. पृष्ठ 77-92. 18 मार्च 2017

“राष्ट्रीय एकात्मतासाठी विद्यार्थ्यांचे स्थलांतर”. एनव्हीएस, भारत सरकार 17 मार्च 2017 .

“एलएमध्ये सायन्स फेस्टमध्ये बंगळुरूच्या विद्यार्थ्यांचा भाग” टाईम्स ऑफ इंडिया. 14 मे 2014.

“नवोदय विद्यालय समितीवरील मूल्यांकन अभ्यास (सीएच -13)” (पीडीएफ). नीति आयोग, भारत सरकार. पीपी. 73-74. 15 मार्च 2017

“शैक्षणिक क्रियाकलाप”. एनव्हीएस 17 मार्च 2017 रोजी पुनर्प्राप

“खडू आणि ब्लॅकबोर्ड बदलणे” हिंदू. 6 जानेवारी 2017. 18 मार्च 2017 रोजी पुनर्प्राप्त.

“सॅमसंग स्मार्ट क्लास ग्रामीण भारतात डिजिटल साक्षरता घेते”. इकॉनॉमिक टाइम्स. 27 नोव्हेंबर 2016.

“जिथे दरवाजे शैक्षणिक उत्कृष्टतेसाठी खुले आहेत”. टाईम्स ऑफ इंडिया. 28 जून 2016.

“कॅम्पमधील एनसीसी कॅडेट्सना रेस्क्यू ऑपरेशन टिप्स मिळतात”. हिंदू.

मुलांवर संस्कार कसा करावा??

मुलांवर संस्कार कसा करावा??
सिनेमे बघून, टीव्ही बघून, युट्युब, इंस्टा वगैरेमुळे मुलं बिघडतात हे तद्दन खोटं तर आहेच शिवाय एकूण समाजाने आपली जबाबदारी झटकून टाकण्यासाठी मारलेली ही लोणकढी थाप आहे.
मुलांची जगण्याची रीत, नियम हे आजूबाजूच्या जगाविषयीच्या त्यांच्या अकलनावर अवलंबून आहे. हे आकलन मुलांनी केलेली कृती, त्या कृतीला मिळालेला प्रतिसाद, त्यांना आजूबाजूच्या जगाविषयी आलेले अनुभव यांवर अवलंबून असते.
उदाहरणार्थ आजूबाजूला वेळ पाळणारी, काटकसरीने जगणारी, स्वतःची दैनंदिन कामे करणारी कामे करणारी माणसे असतील तर मुलं पण तशीच होतात. मुलांना जर वैविध्यपूर्ण व समृद्ध अनुभव मिळाले तर त्यांच्या आकलनाचा आवाका देखील आपसूक वाढतो.
थोडक्यात मुलांच्या वागण्यावर दूरगामी परिणाम करणारी माणसं ही त्यांच्या जवळची माणसं असतात, आणि त्यांना आयुष्यभर लक्ष्यात राहणारे अनुभव हे त्यांच्या जवळच्या विश्वातील अनुभव असतात, सिनेमा आणि मालिकांमधील माणसं आणि अनुभव नव्हे!
म्हणूनच मुलांकडून जे वर्तन आपल्याला अपेक्षित आहे ते वर्तन आपण अंगिकरणे आणि त्यांना समृद्ध अनुभव मिळू शकतील असे वातावरण तयार करणे एवढा आणि एवढाच “संस्कार” आपण करू शकतो..
चेतन एरंडे.

पुणेरी विभाग

पुणेरी विभाग
1बाग आहे पण फुले नाहीत –तुळशी बाग
२ वहात्या पाण्याचा थांबा – नळ स्टॉप
३ सांगायला दगड पण आहे गाव – पाषाण
४ थकल्या भागल्यांची वाडी – विश्रांत वाडी
५ मदतीचा हात पुढे करणारे – सहकारनगर
६ ह्या वाड्याच्या वाटेला जाणे नको –
७ आडवी तिडवी वस्ती -वाकडेवाडी
८ लहान पाखरू ढेरी मोठी – चिमण्या गणपती
९ फॉरेनची गल्ली –
१० थोर नेत्याच्या पदवीची वसाहत होती – लोकमान्य कॉलनी
११ कवडी कवडीने संपत्ती मिळवली – धनकवडी
१२ मिठाई वाला हनुमान –जिलब्या मारुती
१३ बेवडा ब्रीज –दारुवाला पूल
१४ पिडाकारी दैवताचा ओटा – शनिपार
१५ हार आहे तोही दगडाचा – खडक माळ
१६ याचे थालीपीठ होत नाही – विद्यापीठ
१७ नकार देणारी पेठ –नाना पेठ
१८ नमुनेदार वसाहत – मॉडेल कॉलनी
१९ या बागेत सुवर्ण लंकार नाहीत – हिराबाग
२० इथे बांगडीवाले आहेत का हो? – कासारवाडी
२१ कोंढाणा जिंकायला हिने मदत केली – घोरपडी पेठ
२२ गिळंकृत करणारे मास्तर – हडपसर
२३ सगळे इथे ऐटीत – हिंजवडी
२४ सुगंधित नगर-
२५ हा भितीदायक पट्टा आता-मगरपट्टा चांगलाच सुधारलाय!

21 व्या शतकात तणावमुक्त पालक

21 व्या शतकात तणावमुक्त पालक

पालकांची व्याख्या काय आहे?
एक वास्तविक पालक म्हणजे जो आपल्या मुलांना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोष दूर करण्यास आणि चांगले गुण आत्मसात करण्यास मदत करतो. तथापि, आजच्या पालकांना असे वाटते की महागड्या कपडे आणि खाण्यायोग्य वस्तू खरेदी करणे आणि कोचिंग क्लासेससाठी जास्त फी भरणे ही त्यांचे कर्तव्य आहे. त्यांना हे समजण्यास अपयशी ठरते की या गोष्टी मुलांना केवळ ऐहिक सुखांची इच्छा करतात. हे सुख त्यांच्यातील दोषांचे पालन करतात. म्हणूनच पालकांनी आपल्या मुलांना खरे शिक्षण देत आहे की नाही याचा अंतर्भाव केला पाहिजे. चांगल्या गुणांचे आकलन करण्यास मुलांना मदत करणे आणि अशा प्रकारे सुखी जीवन जगणे पालकांचे कर्तव्य आहे.

केवळ आनंदी पालकच आनंदी पिढी निर्माण करू शकतात
केवळ आनंदी पालकच आनंदी पिढी निर्माण करू शकतात. मुलांच्या मनावर चांगले संस्कार (अवचेतन प्रभाव) तयार करण्यासाठी पालक आणि मुलांमध्ये चांगले संवाद असणे आवश्यक आहे. केवळ तणावमुक्त पालकच आपल्या मुलांना तणावमुक्त जीवन जगण्यास शिकवू शकतात.

ते त्यांच्या मुलाशी सहज संवाद साधू शकतात. मुलांना नेहमीच तणावात असणार्‍या पालकांशी बोलण्यासारखे वाटत नाही. अशा पालकांकडे त्यांचे विचार, विचार आणि समस्या सांगत असल्यासारखे त्यांना वाटत नाही. म्हणूनच, पालकांनी तणावमुक्त राहणे आवश्यक आहे.

पालकांमध्ये ताणतणावाची कारणे
नेहमी भूतकाळात रहा
नकारात्मक चर्चा आणि दृष्टीकोन
मुलांसमोर आमच्या चुका स्वीकारत नाही
मुलांमध्ये दोष शोधण्याचा सतत प्रयत्न करीत आहे
मुलांशी बोलताना एखाद्याची वैयक्तिक प्रतिमा जतन करणे
प्राधिकृतपणे बोलणे
मुलांनाही त्यांच्यात दैवी तत्व आहे हे विसरून जा
प्रत्येक व्यक्तीचा स्वभाव वेगळा असतो
नीट समजावत नाही
मुलांशी संवाद नाही
उच्च अपेक्षा

1. नेहमी भूतकाळात रहाणे
ज्यांचे मन भूतकाळात रहात असते ते पालक आपल्या मुलांबरोबर संवाद साधू शकत नाहीत. मुले सहजपणे त्यांचे भूतकाळ विसरतात आणि नेहमीच वर्तमानात जगतात; म्हणूनच ते नेहमी आनंदी असतात. आम्ही भूतकाळातील घटना आणि घडलेल्या घटनांचे नेहमीच स्मरण करतो आणि भूतकाळात आलेल्या वाईट अनुभवांचे ओझे वाहून घेतो. म्हणून जेव्हा जेव्हा मुले आमच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करतात तेव्हा आम्ही त्यांना ऐकण्याची आणि समजून घेण्याची परिस्थिती नाही. म्हणूनच, आपण सद्यस्थितीत जगण्याचा नेहमी प्रयत्न केला पाहिजे.

२. नकारात्मक चर्चा व दृष्टीकोन
‘तुम्हाला काहीच माहित नाही’, ‘तुम्ही निरुपयोगी आहात’, अशी नकारात्मक विधाने मुलांना प्रचंड त्रास देते. शारीरिक जखम बरी होतात, पण एखाद्याच्या मनावर झालेली इजा सहज बरे होत नाही. म्हणूनच मुलांशी बोलताना आपण नेहमीच आपल्या दृष्टीकोन आणि भाषणात सकारात्मक असले पाहिजे. आमची चर्चा अशी असावी की यामुळे मुलांना प्रोत्साहन मिळावे.

3 मुलांसमोर आमच्या चुका न स्वीकारणे
आपल्या चुका मान्य केल्याने आपल्या मनावरील ताण कमी होतो. मुले आपल्याबद्दल आदर वाढवतात. मुले आपल्या पालकांची तोतयागिरी करण्याचा प्रयत्न करीत असल्याने, तेदेखील त्यांच्या चुका प्रामाणिकपणे स्वीकारण्यास शिकतात. जेव्हा आपण आपल्या चुका लपवतो तेव्हा आपण तणावग्रस्त होतो. मुलांना आपल्या सर्व चुका कळतात. म्हणून, जेव्हा आम्ही आमच्या चुका स्वीकारत नाही, तेव्हा त्यांना वाटते, ‘माझे आई वडील त्यांच्या चुका स्वीकारत नाहीत तर मग मी का करावे?’ यामुळे मुले व पालक यांच्यात सूक्ष्म कलह वाढतो.

4. मुलांमध्ये दोष शोधण्याचा सतत प्रयत्न करत असतो
जर आपण आमच्या मुलांमध्ये सतत त्रुटी शोधण्याचा प्रयत्न केला तर आम्ही नेहमीच तणावपूर्ण राहू. त्याऐवजी आपण त्यांचे चांगले गुण लक्षात घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे आणि त्यांची ओळख पटवून दिली पाहिजे. परिणामी, मुलेदेखील वेळ घालवताना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोषांची जाणीव करून घेतात आणि त्यांचा नाश करण्याचा प्रयत्न करतात. जर आपण आपल्या मुलांमध्ये दोष शोधण्याऐवजी त्यांच्या सद्गुणांकडे नजर टाकली तर आपण नेहमीच आनंदाच्या स्थितीत राहू.

5 मुलांशी बोलताना एखाद्याची वैयक्तिक प्रतिमा जतन करणर्‍याच पालक मुलांशी बोलतानाही समाजातील त्यांच्या पदाविषयी आदर राखून त्यांची प्रतिमा जपण्याचा काळजी घेतात. पालकांनी आपल्या मुलांना समाजात असलेल्या स्थानाबद्दल अभिमान बाळगल्यास मुले त्यांच्याशी कधीही संवाद साधू शकणार नाहीत. अशा परिस्थितीत पालक ताणतणावाखाली असतात आणि मुले त्याकडे दुर्लक्ष करतात. पालकांनी त्यांच्या कारकीर्द आणि समाजातील त्यांचे स्थान विसरून आपल्या मुलांसह नैसर्गिकरित्या वागले पाहिजे. तरच ते आनंदी राहू शकतील आणि कार्यक्षमतेने त्यांच्या मुलांना वाढवू शकतील.

6. अधिकृतपणे बोलणे
जेव्हा त्यांचे पालक त्यांच्याशी अधिकृतपणे बोलतात तेव्हा मुलांना ते आवडत नाही. अधिकाराने बोलण्याऐवजी आपण त्यांच्याशी प्रेमळपणे बोलले पाहिजे. आम्हाला अधिकृतपणे सांगितलेली कोणतीही गोष्ट स्वीकारण्यासारखे वाटत नाही. अशा प्रकारे आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, अधिकृतपणे बोलण्यामुळे तणाव होतो, तर प्रेमळ बोलण्याने आनंद होतो.

7 आपल्या मुलांनाही दैवी तत्त्व आहे हे विसरून जा
मुलांशी संवाद साधताना आपण नेहमी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की प्रत्येक मुलामध्ये त्याच्यात दैवी तत्त्व असते. त्यांच्याशी बोलताना त्यांच्यातील दैवी तत्त्वाचा आदर करा. म्हणून, मुलांबरोबर बोलताना असे समजू नका की आपण एखाद्या व्यक्तीशी बोलत आहात. त्याऐवजी विचार करा की आपण दैवी तत्त्वाशी बोलत आहात. हे तणाव दूर करण्यात मदत करेल आणि आनंद अनुभवण्यास मदत करेल.
8 व्यवस्थित स्पष्टीकरण देत नाही
मुलांना सर्व काही व्यवस्थित समजावून सांगायला हवे. मुलांशी बोलताना आपण त्यांच्या पातळीवर जाणे आवश्यक आहे; तरच मूल आमचा आदर करेल आणि ऐकेल. अशा प्रकारे, जर मुल 1 ला इयत्तेत असेल तर पालकांनी त्या पातळीवर त्याच्याशी संवाद साधावा. तथापि, अहंकारामुळे, पालक त्यांच्याशी बोलत असताना मुलांच्या पातळीवर जाण्यास अनिच्छुक असतात आणि म्हणूनच मुले त्यांचा आदर करण्यास आणि ऐकण्यात अयशस्वी ठरतात. यामुळे त्यांच्या मनात तणाव निर्माण होतो. पालकांनी हे समजून घेतले पाहिजे की मुलांच्या पातळीवर जाऊन त्यांच्याशी संवाद साधल्यास ते त्यांचे तणाव कमी करू शकतात

9 मुलांशी संवाद नाही
मुलांना होणार्‍या अडचणी ऐकण्यासाठी कोणीही उपलब्ध नाही. पालक त्यांच्या कामात व्यस्त असतात, तर शिक्षकांना त्यांचा अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची चिंता असते. परिणामी मुले मानसिक गोंधळात पडतात. ते त्यांच्या पालकांबद्दलचा आदर आणि विश्वास गमावतात. मुले त्यांचे म्हणणे ऐकत नाहीत म्हणून पालकांवर ताण येतो. प्रासंगिक चर्चा त्यांना एकत्र आणते. म्हणूनच, पालकांनी दररोज किमान 15 मिनिटे मुलांशी सहजपणे बसून बोलणे आवश्यक आहे. यामुळे तणाव कमी करण्यात मदत होईल आणि परिणामी आनंद होईल.

10. उच्च अपेक्षा
जेव्हा आपण त्यांच्या मनात आपल्या अपेक्षेनुसार चर्चा करतो तेव्हा मुलांना ते आवडत नाही. त्यांचा अहंकार खूपच कमी असल्याने त्यांना त्वरित अपेक्षांची स्पंदने लक्षात येतात. कोणतीही अपेक्षा न ठेवता आपण त्यांच्याशी बोलले पाहिजे. जेथे प्रेम नसते तेथे प्रेम असते. अशा प्रकारे, ‘माझा मुलगा माझ्या म्हातारपणात माझी काळजी घेईल, तो समाजात माझी प्रतिष्ठा कायम ठेवेल आणि वाढवेल’, अशी अपेक्षा करण्याऐवजी ‘देव नेहमीच माझी काळजी घेईल.’ असा विचार केला पाहिजे.

व्यावसायिकशिक्षण

व्यावसायिकशिक्षण

(व्होकेशनलएज्युकेशन)

कृषी, व्यापार, उद्योगइ. क्षेत्रांतीलप्रगतीसाठीव्यावसायिकवतांत्रिकशिक्षणाच्यामिश्रशिक्षणपद्धतीद्वारे,माध्यमिकशाळांततसेचमहाविद्यालयीनदर्जाच्याशिक्षणसंस्थांतदिलेजाणारेप्रशिक्षण. हेप्रशिक्षणसर्वसामान्यशिक्षणापेक्षावेगळेअसते. नोकरीमिळविण्यासाठीकिंवाव्यवसायातयशस्वीहोण्यासाठीआवश्यकअसणारीगुणवत्ताह्याशिक्षणाद्वारेसंपादनकरतायेते. यागुणवत्तेमध्येकौशल्य, क्षमता, ज्ञान, वृत्ती, कार्यव्यग्रतावपारखकरण्याचीशक्तीयासर्वगोष्टींचासमावेशहोतो.
व्यावसायिकशिक्षणप्रणालीकिंवाअभ्यासाचाअभ्यासक्रमसंदर्भितकरते, जेव्यावहारिकक्रियाकलापांवरआधारितनोकरीसाठीवैयक्तिकरित्यातयारकरते. व्यावसायिकअभ्यासक्रमांनामेकॅनिक, वेल्डरआणिअशामासिकनोकर्यासारख्यानोकर्यासंदर्भातपाठवलेजाते. तथापि, जगातीलबदलत्याअर्थव्यवस्थेमुळे, Continue Reading

*गोवा विद्यापीठ

*गोवा विद्यापीठ–

-गोवा विद्यापीठाची स्थापना जुन १९८५ ला गोवा सरकारने केली.पणजी जवळच्या तलेइगओ(taleigao plateau) येथील ४२७.४९ एकर जागेमध्ये केली. गोवा विद्यापीठ१९८४च्या गोवा विद्यापीठाच्या अधिनियमानुसार (१९८४ साली क्रं. ७) अधिनियम आणि १ जून १९८५रोजी सुरू करण्यात आले. विद्यापीठ गोव्यातील भारतीय राज्यातील उच्च शिक्षण प्रदान करते. Continue Reading

तुलनात्मक शिक्षण

तुलनात्मक शिक्षण-
तुलनात्मक शिक्षण हे अभ्यासाचे एक क्षेत्र आहे जे संघटित केलेल्या तरतुदीवर लक्ष केंद्रित करते
आंतरराष्ट्रीय आणि आंतर-सांस्कृतिक सीमांच्या दरम्यान शिक्षण क्रियाकलाप आणि तुलनात्मक वापर
अभ्यास पद्धती तुलनात्मक शिक्षण हा पूर्णपणे अभ्यास केलेला शैक्षणिक क्षेत्र आहे
डेटा आणि अंतर्दृष्टी वापरून काढलेल्या देशाचा (किंवा देशाच्या गटातील) शिक्षणाची तपासणी करते
दुसर्या देशात, किंवा देशांमध्ये प्रथा आणि परिस्थिती. Continue Reading