मुलांचा स्क्रीन टाइम आणि त्याचा पालकांनी मुलांच्या वाढीसाठी कसा वापर करावा
स्वरदा खेडेकर
आजचे युग हे तंत्रज्ञानाचे युग आहे. स्मार्टफोन, टॅबलेट, संगणक, दूरदर्शन आणि इंटरनेट ही साधने आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. लहान मुलांपासून ते किशोरवयीन मुलांपर्यंत सर्वजण विविध प्रकारच्या डिजिटल माध्यमांचा वापर करत आहेत. या साधनांच्या वापरामुळे मुलांचा स्क्रीन टाइम मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. स्क्रीन टाइम म्हणजे मोबाईल, संगणक, टॅबलेट, टीव्ही किंवा इतर डिजिटल उपकरणांच्या स्क्रीनसमोर घालवलेला वेळ होय.
स्क्रीन टाइमचा अतिरेक मुलांच्या शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिक विकासावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो. परंतु योग्य नियोजन, मार्गदर्शन आणि नियंत्रण असल्यास स्क्रीन टाइमचा वापर मुलांच्या ज्ञानवृद्धी, कौशल्यविकास आणि व्यक्तिमत्त्व विकासासाठी प्रभावीपणे करता येऊ शकतो. त्यामुळे स्क्रीन टाइमकडे केवळ समस्या म्हणून न पाहता त्याचा विधायक उपयोग कसा करता येईल याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
स्क्रीन टाइमची वाढती गरज आणि वास्तव
तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे शिक्षण, संवाद, मनोरंजन आणि माहिती मिळविण्यासाठी डिजिटल साधनांचा वापर वाढला आहे. ऑनलाइन शिक्षण, शैक्षणिक व्हिडिओ, ई-पुस्तके आणि विविध ॲप्स यांमुळे मुलांना नवीन ज्ञान मिळविण्याच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत.
विशेषतः कोविड-१९ नंतर ऑनलाइन शिक्षणामुळे मुलांचा स्क्रीन वापर अधिक वाढला. त्यामुळे पालकांसमोर स्क्रीन टाइमचे योग्य व्यवस्थापन करण्याचे मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
स्क्रीन टाइमचे सकारात्मक परिणाम
१. ज्ञानवृद्धी
इंटरनेट आणि शैक्षणिक प्लॅटफॉर्मद्वारे मुलांना विविध विषयांचे ज्ञान सहज उपलब्ध होते.
उदा.
विज्ञान प्रयोग
इतिहास विषयक माहिती
भाषाशिक्षण
गणित कौशल्ये
२. नवीन कौशल्यांचा विकास
डिजिटल साधनांच्या मदतीने मुले अनेक नवीन कौशल्ये शिकू शकतात.
उदा.
संगणक कौशल्ये
प्रोग्रामिंग
चित्रकला
संगीत
भाषा शिक्षण
३. सर्जनशीलता वाढविणे
डिजिटल साधनांमुळे मुलांना स्वतःचे प्रकल्प, व्हिडिओ, चित्रे आणि सादरीकरणे तयार करण्याची संधी मिळते.
४. जागतिक ज्ञानाशी संपर्क
मुलांना जगभरातील माहिती, संस्कृती आणि अनुभव जाणून घेता येतात.
५. स्व-अभ्यासाची सवय
शैक्षणिक ॲप्स आणि ऑनलाइन कोर्सेसमुळे मुलांमध्ये स्वतंत्रपणे शिकण्याची वृत्ती विकसित होते.
स्क्रीन टाइमचे नकारात्मक परिणाम
१. शारीरिक आरोग्यावर परिणाम
जास्त वेळ स्क्रीनसमोर बसल्यामुळे:
डोळ्यांवर ताण येतो.
डोकेदुखी होऊ शकते.
शारीरिक हालचाल कमी होते.
लठ्ठपणाचा धोका वाढतो.
२. झोपेच्या समस्या
रात्री उशिरापर्यंत स्क्रीन वापरल्याने झोपेचे चक्र बिघडू शकते.
३. एकाग्रतेमध्ये घट
सतत बदलणारी डिजिटल सामग्री मुलांच्या लक्ष केंद्रित करण्याच्या क्षमतेवर परिणाम करू शकते.
४. सामाजिक कौशल्यांमध्ये घट
प्रत्यक्ष संवाद कमी झाल्यास सामाजिक संबंध आणि संवादकौशल्ये विकसित होण्यात अडथळे येऊ शकतात.
५. भावनिक परिणाम
सोशल मीडियावरील तुलना, ऑनलाइन दबाव किंवा अयोग्य सामग्रीमुळे तणाव आणि असुरक्षितता वाढू शकते.
मुलांच्या वाढीसाठी स्क्रीन टाइमचा योग्य वापर
१. शैक्षणिक सामग्रीला प्राधान्य द्या
पालकांनी मुलांना दर्जेदार आणि वयानुरूप शैक्षणिक सामग्री निवडून द्यावी.
उदा.
शैक्षणिक व्हिडिओ
विज्ञानविषयक कार्यक्रम
भाषा शिकवणारे ॲप्स
ज्ञानवर्धक माहितीपट
२. स्क्रीन टाइमसाठी स्पष्ट नियम ठेवा
घरात स्क्रीन वापरासंबंधी काही नियम असावेत.
उदा.
अभ्यास आणि मनोरंजनासाठी वेगळा वेळ
जेवताना स्क्रीन वापर नाही
झोपण्यापूर्वी स्क्रीन टाळणे
३. पालकांचा सहभाग वाढवा
मुले काय पाहतात यामध्ये पालकांनी रस घ्यावा.
एकत्र शैक्षणिक व्हिडिओ पाहावेत.
पाहिलेल्या गोष्टींवर चर्चा करावी.
प्रश्न विचारण्यास प्रोत्साहन द्यावे.
४. सर्जनशील उपक्रमांना प्रोत्साहन द्या
फक्त पाहण्याऐवजी तयार करण्यासाठी डिजिटल साधनांचा वापर करावा.
उदा.
डिजिटल चित्रकला
प्रेझेंटेशन तयार करणे
शैक्षणिक प्रकल्प
कथा लेखन
५. स्क्रीन आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांचे संतुलन राखा
डिजिटल शिक्षणाबरोबरच:
मैदानी खेळ
वाचन
कला आणि हस्तकला
कुटुंबीयांशी संवाद
यांनाही समान महत्त्व दिले पाहिजे.
६. डिजिटल सुरक्षिततेचे शिक्षण द्या
मुलांना इंटरनेटचा जबाबदारीने वापर कसा करावा हे शिकवणे आवश्यक आहे.
उदा.
वैयक्तिक माहिती शेअर न करणे
अनोळखी लोकांशी सावधपणे वागणे
संशयास्पद संकेतस्थळे टाळणे
७. आदर्श उदाहरण बना
मुलं पालकांचे अनुकरण करतात. त्यामुळे पालकांनी स्वतःही संतुलित स्क्रीन वापराचा आदर्श ठेवावा.
८. स्क्रीन टाइमचा उद्देशपूर्ण वापर
प्रत्येक स्क्रीन वापराचा काहीतरी उद्देश असावा.
उदा.
नवीन कौशल्य शिकणे
प्रकल्प पूर्ण करणे
शैक्षणिक माहिती मिळवणे
फक्त वेळ घालवण्यासाठी स्क्रीन वापरणे कमी करावे.
पालकांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना
मुलांच्या वयानुसार स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवा.
दर्जेदार सामग्री निवडा.
नियमित विश्रांती घेण्यास प्रोत्साहन द्या.
स्क्रीन वापरावर चर्चा करा.
मुलांच्या ऑनलाइन अनुभवांविषयी जाणून घ्या.
डिजिटल आणि वास्तविक जीवनामध्ये संतुलन राखा.
स्वरदा खेडेकर
स्क्रीन टाइम हा आधुनिक जीवनाचा अपरिहार्य भाग बनला आहे. त्यामुळे स्क्रीनचा वापर पूर्णपणे टाळणे शक्य नाही आणि आवश्यकही नाही. महत्त्वाचे म्हणजे त्याचा योग्य आणि संतुलित वापर करणे. पालकांनी जागरूकपणे मार्गदर्शन केल्यास स्क्रीन टाइम मुलांच्या बौद्धिक, शैक्षणिक, सर्जनशील आणि सामाजिक विकासासाठी उपयुक्त ठरू शकतो. योग्य नियम, सकारात्मक सहभाग आणि डिजिटल सुरक्षिततेच्या जाणीवेच्या माध्यमातून स्क्रीन टाइमला मुलांच्या सर्वांगीण विकासाचे प्रभावी साधन बनवता येते. अशा प्रकारे तंत्रज्ञान आणि संस्कार यांचा समतोल साधून पालक मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देऊ शकतात.
स्वरदा खेडेकर