Back to Top

Category: child parent psycology

आईमुलीचं नातं

आईमुलीचं नातं

मला वाटतं, या साध्याशा दोन ओळीत आई मुलीच्या नात्याचं सारं सार सामावलं आहे.
पुत्र जन्मानं सामाजिक उंची लाभत असली तरी भावनांच्या हिंदोळ्यावर उंच उंच अनुभव देते ती कन्याच.
किती ही लाडाकोडानं जोपासा, पण मुलगा हा आपल्या विश्वात रमणारा, आपली वाट चालतांना कळत नकळत नाळेपासून वेगळा होणारा. अन् मुलगी? ती गगनाला गवसणी का घालेना, पतंगासारखी जोडली असते जमीनीशी, आपल्या जन्मदात्यांशी. सुरवातीची काही वर्षं पित्याकडे कल असणारी मुलगी, मोठी होता होता आईच्या कष्टांना, तिच्या भावनांना, तिच्या विचारसरणीला, तिच्या कुटुंबातल्या, समाजातल्या स्थानाला समजू लागते . स्त्री सुलभ कोमलता, कणव, माया, आणि आईबरोबरची एकरूपता यामुळे आईला समंजस सोबत देऊ लागते, आईची कड घेऊ लागते, आईची काळजी घेऊ लागते, ती कायमचीच.
म्हणूनच, जगात डावी ठरविली गेली आणि लेकीच्या भविष्याबद्दल जराशी साशंक असली, तरी ही, मुलीच्या जन्मानंतर आई आपल्या स्वत:च्या भावविश्वा बद्दल निश्चितच नि:शंक होते. दूर माहेरी सोडून आलेल्या आपल्या आई, बहिणी, मैत्रिणी या सर्वांसारखं ‘या हृदयीचे त्या हृदयी’ कळणारा कुणी तरी हक्काचा जीव आपल्याला जन्मभरासाठी लाभलाय, या विचाराने ती तरारून येते. मुलीच्या संगोपनात रमते, हिरीरीने तिला घडवते, सक्षम बनवते.
आपल्या या नाजुक गुलाब कळीचं टप्पोरं फुल व्हावं आणि त्याच्या घमघमटानं आसमंत दाटून जावा अशी मनिषा ती कायम उरात बाळगते. त्यानुसार तिची निगा राखते, तिला उत्तम खतपाणी पुरविते, उगाच वेड्या वाकड्या वाढणाऱ्या फांद्यांना छाटते आणि वेळप्रसंगी बोचऱ्या काट्यांचं कुंपण घालून तिची रक्षा ही करते. या सर्व प्रवासात कधी आनंदते, कधी चिंतातूर होते, कधी दु:खी होते तर कधी नाराज ही होते. पण, या संवर्धन सोहळ्याच्या विविध छटा सांभाळण्यातच तिचं आईपण खुलून येतंय हे ही ती जाणते. मायेनं ओथंबलेलं तिचं हृदय क्षणमात्र किती ही कठोर झालं तरी त्याला पुन्हा पुन्हा वात्सल्याचा फुटलेला पाझर ती आकंठ अनुभवते आणि आपल्या लेकी पर्यंत तो पोचवते ही.
या लोभस प्रवासात ती डोळे लावून बसलेली असते त्या दिवसाकडे, जेव्हा तिच्या लेकीची सावली तिच्यापेक्षा मोठी होते. लेक सुजाण, सुघड झाली याचे दाखले मिळू लागले की माय आपल्या कष्टांचं चीज झालं समजते. हरखून जाते. पण कोडकौतुक करण्याचा तिचा ओघ न संपणारा! आपलं दुखणं खुपणं, कुरकुरणारं शरीर, मरगळणारं मन साभाळते आणि लेकीसाठी आपला हुरूप जपून ठेवते. बहिणाबाईंच्या शब्दात सांगायचं तर ‘लेकीच्या माहेरासाठी माय सासरी नांदते…!’
आणि अशा या लेकीत गुंतलेल्या मातेला तिची छबि तसाच उबदार प्रतिसाद देते. एकीचं हसू दोन गाली पसरतं तर एकीचा आसू दोन गाली ओघळतो. या काळजाचे ठोके तिथे वाजतात तर या जीवाचं शल्य त्याला खुपतं. मग मोठेपणाचा अंगरखा पांघरून मुलगी आईला जवळ घेते, कधी शिकवते, कधी सल्ले देते, कधी कान टोचते, तर कधी नुसती शांतपणे तिचं हृद्गत ऐकून घेते. आपल्या विस्तारलेल्या पंखांखाली दुबळ्या होत जाणाऱ्या आईला सामावून घेते. हे हक्काचं पुन्हा नव्यानं मिळालेलं माहेरघर आंजारत गोंजारत आई समाधानानं शांत समईसारखी तेवत असते, स्निग्धता पसरत असते, तेलाचा शेवटचा थेंब संपेपर्यंत!

21 व्या शतकात तणावमुक्त पालक

21 व्या शतकात तणावमुक्त पालक

पालकांची व्याख्या काय आहे?
एक वास्तविक पालक म्हणजे जो आपल्या मुलांना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोष दूर करण्यास आणि चांगले गुण आत्मसात करण्यास मदत करतो. तथापि, आजच्या पालकांना असे वाटते की महागड्या कपडे आणि खाण्यायोग्य वस्तू खरेदी करणे आणि कोचिंग क्लासेससाठी जास्त फी भरणे ही त्यांचे कर्तव्य आहे. त्यांना हे समजण्यास अपयशी ठरते की या गोष्टी मुलांना केवळ ऐहिक सुखांची इच्छा करतात. हे सुख त्यांच्यातील दोषांचे पालन करतात. म्हणूनच पालकांनी आपल्या मुलांना खरे शिक्षण देत आहे की नाही याचा अंतर्भाव केला पाहिजे. चांगल्या गुणांचे आकलन करण्यास मुलांना मदत करणे आणि अशा प्रकारे सुखी जीवन जगणे पालकांचे कर्तव्य आहे.

केवळ आनंदी पालकच आनंदी पिढी निर्माण करू शकतात
केवळ आनंदी पालकच आनंदी पिढी निर्माण करू शकतात. मुलांच्या मनावर चांगले संस्कार (अवचेतन प्रभाव) तयार करण्यासाठी पालक आणि मुलांमध्ये चांगले संवाद असणे आवश्यक आहे. केवळ तणावमुक्त पालकच आपल्या मुलांना तणावमुक्त जीवन जगण्यास शिकवू शकतात.

ते त्यांच्या मुलाशी सहज संवाद साधू शकतात. मुलांना नेहमीच तणावात असणार्‍या पालकांशी बोलण्यासारखे वाटत नाही. अशा पालकांकडे त्यांचे विचार, विचार आणि समस्या सांगत असल्यासारखे त्यांना वाटत नाही. म्हणूनच, पालकांनी तणावमुक्त राहणे आवश्यक आहे.

पालकांमध्ये ताणतणावाची कारणे
नेहमी भूतकाळात रहा
नकारात्मक चर्चा आणि दृष्टीकोन
मुलांसमोर आमच्या चुका स्वीकारत नाही
मुलांमध्ये दोष शोधण्याचा सतत प्रयत्न करीत आहे
मुलांशी बोलताना एखाद्याची वैयक्तिक प्रतिमा जतन करणे
प्राधिकृतपणे बोलणे
मुलांनाही त्यांच्यात दैवी तत्व आहे हे विसरून जा
प्रत्येक व्यक्तीचा स्वभाव वेगळा असतो
नीट समजावत नाही
मुलांशी संवाद नाही
उच्च अपेक्षा

1. नेहमी भूतकाळात रहाणे
ज्यांचे मन भूतकाळात रहात असते ते पालक आपल्या मुलांबरोबर संवाद साधू शकत नाहीत. मुले सहजपणे त्यांचे भूतकाळ विसरतात आणि नेहमीच वर्तमानात जगतात; म्हणूनच ते नेहमी आनंदी असतात. आम्ही भूतकाळातील घटना आणि घडलेल्या घटनांचे नेहमीच स्मरण करतो आणि भूतकाळात आलेल्या वाईट अनुभवांचे ओझे वाहून घेतो. म्हणून जेव्हा जेव्हा मुले आमच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करतात तेव्हा आम्ही त्यांना ऐकण्याची आणि समजून घेण्याची परिस्थिती नाही. म्हणूनच, आपण सद्यस्थितीत जगण्याचा नेहमी प्रयत्न केला पाहिजे.

२. नकारात्मक चर्चा व दृष्टीकोन
‘तुम्हाला काहीच माहित नाही’, ‘तुम्ही निरुपयोगी आहात’, अशी नकारात्मक विधाने मुलांना प्रचंड त्रास देते. शारीरिक जखम बरी होतात, पण एखाद्याच्या मनावर झालेली इजा सहज बरे होत नाही. म्हणूनच मुलांशी बोलताना आपण नेहमीच आपल्या दृष्टीकोन आणि भाषणात सकारात्मक असले पाहिजे. आमची चर्चा अशी असावी की यामुळे मुलांना प्रोत्साहन मिळावे.

3 मुलांसमोर आमच्या चुका न स्वीकारणे
आपल्या चुका मान्य केल्याने आपल्या मनावरील ताण कमी होतो. मुले आपल्याबद्दल आदर वाढवतात. मुले आपल्या पालकांची तोतयागिरी करण्याचा प्रयत्न करीत असल्याने, तेदेखील त्यांच्या चुका प्रामाणिकपणे स्वीकारण्यास शिकतात. जेव्हा आपण आपल्या चुका लपवतो तेव्हा आपण तणावग्रस्त होतो. मुलांना आपल्या सर्व चुका कळतात. म्हणून, जेव्हा आम्ही आमच्या चुका स्वीकारत नाही, तेव्हा त्यांना वाटते, ‘माझे आई वडील त्यांच्या चुका स्वीकारत नाहीत तर मग मी का करावे?’ यामुळे मुले व पालक यांच्यात सूक्ष्म कलह वाढतो.

4. मुलांमध्ये दोष शोधण्याचा सतत प्रयत्न करत असतो
जर आपण आमच्या मुलांमध्ये सतत त्रुटी शोधण्याचा प्रयत्न केला तर आम्ही नेहमीच तणावपूर्ण राहू. त्याऐवजी आपण त्यांचे चांगले गुण लक्षात घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे आणि त्यांची ओळख पटवून दिली पाहिजे. परिणामी, मुलेदेखील वेळ घालवताना त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील दोषांची जाणीव करून घेतात आणि त्यांचा नाश करण्याचा प्रयत्न करतात. जर आपण आपल्या मुलांमध्ये दोष शोधण्याऐवजी त्यांच्या सद्गुणांकडे नजर टाकली तर आपण नेहमीच आनंदाच्या स्थितीत राहू.

5 मुलांशी बोलताना एखाद्याची वैयक्तिक प्रतिमा जतन करणर्‍याच पालक मुलांशी बोलतानाही समाजातील त्यांच्या पदाविषयी आदर राखून त्यांची प्रतिमा जपण्याचा काळजी घेतात. पालकांनी आपल्या मुलांना समाजात असलेल्या स्थानाबद्दल अभिमान बाळगल्यास मुले त्यांच्याशी कधीही संवाद साधू शकणार नाहीत. अशा परिस्थितीत पालक ताणतणावाखाली असतात आणि मुले त्याकडे दुर्लक्ष करतात. पालकांनी त्यांच्या कारकीर्द आणि समाजातील त्यांचे स्थान विसरून आपल्या मुलांसह नैसर्गिकरित्या वागले पाहिजे. तरच ते आनंदी राहू शकतील आणि कार्यक्षमतेने त्यांच्या मुलांना वाढवू शकतील.

6. अधिकृतपणे बोलणे
जेव्हा त्यांचे पालक त्यांच्याशी अधिकृतपणे बोलतात तेव्हा मुलांना ते आवडत नाही. अधिकाराने बोलण्याऐवजी आपण त्यांच्याशी प्रेमळपणे बोलले पाहिजे. आम्हाला अधिकृतपणे सांगितलेली कोणतीही गोष्ट स्वीकारण्यासारखे वाटत नाही. अशा प्रकारे आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, अधिकृतपणे बोलण्यामुळे तणाव होतो, तर प्रेमळ बोलण्याने आनंद होतो.

7 आपल्या मुलांनाही दैवी तत्त्व आहे हे विसरून जा
मुलांशी संवाद साधताना आपण नेहमी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की प्रत्येक मुलामध्ये त्याच्यात दैवी तत्त्व असते. त्यांच्याशी बोलताना त्यांच्यातील दैवी तत्त्वाचा आदर करा. म्हणून, मुलांबरोबर बोलताना असे समजू नका की आपण एखाद्या व्यक्तीशी बोलत आहात. त्याऐवजी विचार करा की आपण दैवी तत्त्वाशी बोलत आहात. हे तणाव दूर करण्यात मदत करेल आणि आनंद अनुभवण्यास मदत करेल.
8 व्यवस्थित स्पष्टीकरण देत नाही
मुलांना सर्व काही व्यवस्थित समजावून सांगायला हवे. मुलांशी बोलताना आपण त्यांच्या पातळीवर जाणे आवश्यक आहे; तरच मूल आमचा आदर करेल आणि ऐकेल. अशा प्रकारे, जर मुल 1 ला इयत्तेत असेल तर पालकांनी त्या पातळीवर त्याच्याशी संवाद साधावा. तथापि, अहंकारामुळे, पालक त्यांच्याशी बोलत असताना मुलांच्या पातळीवर जाण्यास अनिच्छुक असतात आणि म्हणूनच मुले त्यांचा आदर करण्यास आणि ऐकण्यात अयशस्वी ठरतात. यामुळे त्यांच्या मनात तणाव निर्माण होतो. पालकांनी हे समजून घेतले पाहिजे की मुलांच्या पातळीवर जाऊन त्यांच्याशी संवाद साधल्यास ते त्यांचे तणाव कमी करू शकतात

9 मुलांशी संवाद नाही
मुलांना होणार्‍या अडचणी ऐकण्यासाठी कोणीही उपलब्ध नाही. पालक त्यांच्या कामात व्यस्त असतात, तर शिक्षकांना त्यांचा अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची चिंता असते. परिणामी मुले मानसिक गोंधळात पडतात. ते त्यांच्या पालकांबद्दलचा आदर आणि विश्वास गमावतात. मुले त्यांचे म्हणणे ऐकत नाहीत म्हणून पालकांवर ताण येतो. प्रासंगिक चर्चा त्यांना एकत्र आणते. म्हणूनच, पालकांनी दररोज किमान 15 मिनिटे मुलांशी सहजपणे बसून बोलणे आवश्यक आहे. यामुळे तणाव कमी करण्यात मदत होईल आणि परिणामी आनंद होईल.

10. उच्च अपेक्षा
जेव्हा आपण त्यांच्या मनात आपल्या अपेक्षेनुसार चर्चा करतो तेव्हा मुलांना ते आवडत नाही. त्यांचा अहंकार खूपच कमी असल्याने त्यांना त्वरित अपेक्षांची स्पंदने लक्षात येतात. कोणतीही अपेक्षा न ठेवता आपण त्यांच्याशी बोलले पाहिजे. जेथे प्रेम नसते तेथे प्रेम असते. अशा प्रकारे, ‘माझा मुलगा माझ्या म्हातारपणात माझी काळजी घेईल, तो समाजात माझी प्रतिष्ठा कायम ठेवेल आणि वाढवेल’, अशी अपेक्षा करण्याऐवजी ‘देव नेहमीच माझी काळजी घेईल.’ असा विचार केला पाहिजे.

“वेळेआधी पाळी आणि पालकांची धावपळ!!”

“वेळेआधी पाळी आणि पालकांची धावपळ!!”

त्यादिवशी ऑपरेशन थिएटर च्या बाहेर आले आणि फोन चेक केला तर माझ्या चुलत भावजयीचे एक्दसम पाच मिस्ड कॉल्स दिसले.
एकदम काय झालं म्हणून मी लगेच फोन केला तर रडतच होती फोनवर..!
” अग सानू ची पाळी सुरू झालीय असं वाटतंय मला..आत्ता कुठे आठ वर्षाची आहे ग ती!!असं कसं झालं?काय करू सुचत नाहीये मला..!”
तिला शांत करून लगेच क्लिनिक मध्ये घेऊन यायला सांगितलं.
क्वचित कधीतरी छोट्या मुलींमध्ये योनीमार्गाजवळ काही इजा झालेली असू शकते किंवा लघवीच्या संसर्गामुळे लघवीमध्ये रक्त दिसू शकतं .कोणी या बालिकांना लैंगिक त्रास दिलेला नाही ना हेही तपासून बघावे लागते. Continue Reading

डिकोडिंग

पहले बच्चों को सूजी, मैदा और आटे में भेद करना सिखाइये

पहले बच्चों को मूंग, मसूर, उडद, चना और अरहर पहचानना सिखाइये

पहले बच्चों को मख्खन, घी, पनीर, चीज़ के बीच अंतर और उन्हें बनाने की जानकारी सिखाइये

पहले बच्चों को सोंठ और अदरक, अंगूर और किशमिश, खजूर और छुहारे के बीच का अंतर सिखाइये

पहले बच्चों को दालचीनी, कोकम, राई, सरसों, जीरा और सौंफ पहचानना सिखाइये

पहले बच्चों को आलू, अदरक, हल्दी, प्याज और लहसुन के पौधे दिखाइये

पहले बच्चों को मेथी, पालक, चौलाई, बथुआ, सरसों, लाल भाजी में फर्क सिखाइये

पहले बच्चों को फलों से लदे पेड़ों, फूलों की बगिया दिखाइए

पहले बच्चे को गाय, बैल, सांड का फर्क सिखाओ, गधे, घोड़े और ख़च्चर में अंतर समझाओ

पहले बच्चों को दिखाएं कि गाय, भैंस और बकरी से दूध कैसे दुहा जाता है।

पहले बच्चों को कीचड़ और मिट्टी में उलट पुलट होना सिखाइये, बरसात में भीगना और गर्मियों में पसीने से तरबतर होना सिखाइये

पहले बच्चों को बुजुर्गों के पास जाना, उनसे बातें करना, उनके साथ खेलना और मस्ती करना सिखाइये

बड़ों से तमीज़ से बात करना और घर के काम धाम में माँ-पिता का सहयोग करना सिखाइये

इन सब के बगैर आप बच्चों को कोडिंग सिखाना चाह रहे हैं तो आपका बच्चा ATM बनेगा, समस्याओं का

व्हाइटहैट जूनियर की जल्दी क्या है? कोडिंग भी सीख लेंगे, पहले डिकोडिंग तो कर लें, अपने आस-पास की…बचपन को ज़िंदा रखें, मरने न दें। हाथ जोड़कर निवेदन है।

डॉ अतुल अग्रवाल
बाल्य एवं शिशु रोग विशेषज्ञ

*बालपण करपवू नका!* – _भाऊसाहेब चासकर_

*बालपण करपवू नका!*
– _भाऊसाहेब चासकर_
राज्यात इयत्ता पहिलीच्या प्रवेशासाठीचे वय यंदा सहा वर्षे ठेवले आहे. त्यामुळे महाराष्ट्रातील विद्यार्थी राष्ट्रीय पातळीवरील काही प्रवेश परीक्षांपासून वंचित राहतात किंवा एक वर्ष उशिराने पात्र ठरतात. पहिलीत प्रवेशासाठीचे वय सहा वर्षे केल्याने मुलांचे नुकसान होते. ते पाच वर्षे करावे, असा पवित्रा घेत एका पालकाने याला आव्हान देणारी ऑनलाइन याचिका दाखल केली आहे. रवींद्र देशपांडे यांनी राष्ट्रपतींना पत्र लिहिले आहे. ऑनलाइन पिटिशनच्या माध्यमातून ते लोकसहभाग मिळवत आहेत. अनेक पालकांना त्यांचे मुद्दे पटत आहेत. या सगळ्या पार्श्वभूमीवर आता पुन्हा एकदा शाळाप्रवेशाचे वय नेमके किती असावे, याविषयी चर्चा सुरू झाली आहे. या चर्चेला अनेक कंगोरे, आयाम आहेत. त्याची चर्चा व्हायला हवी. Continue Reading

सुप्त मनातील विचार

सुप्त मनातील विचार

आपल्या शरीरात सतत काहीतरी घडत असते. आतडी हालचाल करीत असतात, हृदयाची गती कमीजास्त होत असते. आपल्या जागृत मनाला हे काहीच जाणवत नसते. मेंदूचा एक भाग ‘अमायग्डला’ मात्र हे सतत जाणत असते. शरीरातील या संवेदना सुप्त मनाचा भाग आहेत असे आपण म्हणू शकतो. भावना निर्माण होतात त्या वेळी शरीरात बदल होतात. त्यामुळे या संवेदना अधिक तीव्र होतात. असे असून देखील भीती वगळता अन्य भावनांच्या संवेदना आपल्याला फारशा जाणवत नाहीत. Continue Reading

माइंडफुलनेसचा उगम

माइंडफुलनेसचा उगम

माइंडफुलनेस हा शब्द, पाली भाषेतील सति आणि संस्कृतमधील स्मृति या शब्दासाठी इंग्रजीत वापरला जातो. गौतम बुद्धाने महासतिपट्टणसुत्त सांगितले आहे. विपश्यना शिबिरात गोएंका गुरुजी ते समजून सांगत. असेच विपश्यना सदृश ध्यानाचे शिबीर अमेरिकेत डॉ. जॉन काबात-झिन्न यांनी सत्तरच्या दशकात केले. त्यामुळे त्यांची तणावामुळे असलेली पाठदुखी बरी झाली. त्यानंतर त्यांनी या तंत्राचा लाभ रुग्णांना करून देण्यासाठी त्याला काही योगासनांची जोड देत ‘माइंडफुलनेस बेस्ड स्ट्रेस रिडक्शन’ Continue Reading

माणसाचे वेगळेपण

माणसाचे वेगळेपण

वर्तन चिकित्सा ही संशोधनावर आधारित चिकित्सापद्धती आहे मात्र हे संशोधन प्रामुख्याने प्राण्यांवर केले जात असे. प्रयोगशाळेत वर्तन पाहता येते, मोजता येते त्यामुळे संशोधनात त्यालाच महत्त्व दिले जाऊ लागले. भावना आणि विचार हे दाखवता येत नसल्याने ते नाकारले जाऊ लागले. मात्र त्यामुळे माणसाची इच्छा, प्रेरणा यांच्याकडे दुर्लक्ष होऊ लागले. नवीन कल्पना कशा सुचतात, माणूस त्याग का करतो, कष्ट सहन करीत कठोर परिश्रम का करतो याची उत्तरे वर्तन चिकित्सा देत नाही.

त्यामुळे १९४०मध्ये कार्ल रॉजर्स यांनी मानवकेंद्रित मानसशास्त्र आणि समुपदेशन यांचा पाया घातला. आत्मभान, सर्जनशीलता, व्यक्तिस्वातंत्र्य अशा मानवी संकल्पनांना महत्त्व देत अब्राहम मास्लो यांनी या शाखेचा विस्तार केला. त्यांनी सांगितलेला गरजांचा पिरामिड आजही व्यवस्थापन क्षेत्रात महत्त्वाचा मानला जातो. याच परंपरेतील व्हिक्टर फ्रांक यांनी स्वत:च्या उदाहरणातून हे दाखवून दिले की माणसाचे वर्तन हे अन्य प्राण्यांसारखे चाकोरीबद्ध नसते. अन्य प्राण्यांची प्रतिक्रिया ही ठरलेली असते. माणूस मात्र अंध प्रतिक्रिया न देता वेगवेगळा प्रतिसाद निवडू शकतो. Continue Reading

मनातील सुगंध

मनातील सुगंध

आपले मन घरासारखे आहे. त्यातील बाहेरची खोली म्हणजे जागरूक मन आणि आतील खोली म्हणजे सुप्त मन. या सुप्त मनातील कचरा स्वच्छ करण्यासाठी मनात येणाऱ्या विचारांकडे आणि शरीरातील संवेदनांकडे साक्षीभाव ठेवून पाहणे आवश्यक असते. असे करणे म्हणजे कचरा शोधून तो साफ करण्यासारखे आहे.

घरात कचरा खूप साठला असेल आणि दुर्गंधी येत असेल तर तो साफ करताना आपण मुद्दाम सुगंध निर्माण करण्यासाठी अगरबत्ती लावतो, रूम फ्रेशनर मारतो. शरीराला येणाऱ्या घामाचा वास कमी करण्यासाठीदेखील परफ्यूम मारतो. तसेच मनाच्या आरोग्यासाठी कर्ताभाव ठेवून समाधान, प्रेम, भक्ती, कृतज्ञता, क्षमा यांसारखे सुखद भाव मनात काही वेळ धरून ठेवणे आवश्यक असते. सर्व उपासना पद्धतीमधील प्रार्थना यासाठीच आहेत. दुर्दैवाने आरत्या मोठ्ठय़ा आवाजात म्हटल्या जातात. प्रेम,आर्तभक्ती या भावना मनात धारण करणे आवश्यक आहे हे लक्षात घेतले जात नाही. Continue Reading