Back to Top

Category: पुस्तक परिचय

मुलांचे अद्भुत जगविषयीच्या कल्पना -स्वरदा खेडेकर


प्रस्तावना

मुलांचे मन म्हणजे एक असीम विश्व — जिथे कल्पना मोकळ्या धावत असतात, जिथे अशक्य हे शक्य ठरतं, आणि जिथे वास्तव आणि स्वप्न यांची सरमिसळ होते. त्यांच्या डोळ्यात दिसणारं विश्व हे आपल्या मोजक्या अनुभवांनी साचलेल्या जगापेक्षा अधिक रंगीबेरंगी, उडत्या कल्पनांनी भरलेलं आणि जिवंत असतं. या लेखामध्ये आपण पाहणार आहोत की मुलांच्या या अद्भुत जगाला कोणत्या कल्पना आकार देतात, आणि त्या कशा प्रकारे त्यांच्या मानसिक, भावनिक, बौद्धिक आणि सामाजिक वाढीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात.


१. कल्पनाशक्तीचा आरंभ – खेळण्या मागचं अदृश्य जग

मुलं जेव्हा एका साध्या काठीला तलवार, एका पंख्याला रॉकेट, किंवा एका चादरीला राजाचा दरबार मानतात, तेव्हा ती त्यांच्या अद्भुत कल्पना साकार करत असतात.

  • घरात खेळताना “आई-बाबा”चा खेळ – सामाजिक भूमिकांचं आकलन.
  • बाहेर खेळताना “चोर-पोलिस”, “राजा-राणी” – न्याय-अन्यायाची ओळख.
  • गाढवही मुलांच्या डोळ्यात “घोडा” असतो, तर झाड हे “किल्ला”.

या प्रकारच्या अद्भुत विचारांमुळे मुलं अभिनय, कथा, संवाद, नियोजन शिकतात.


२. गोष्टींचं जग – कल्पना आणि जीवन मूल्य

परिकथा, बघारे, राक्षस, राजकन्या – ही पात्रं फक्त मनोरंजनासाठी नसतात. त्यातून मुलं शिकतात:

  • सत्कर्मांचं महत्त्व – “सिंड्रेला”नं सहनशीलतेने विजय मिळवतो.
  • धैर्याचं सामर्थ्य – “हनुमान” सारखे पात्रं प्रेरणा देतात.
  • चांगल्याचा विजय – प्रत्येक गोष्टीच्या शेवटी “सुखांत” हेच असतं.

या गोष्टी मुलांच्या मनात चांगले वाईट यांचं प्राथमिक तत्त्व बिंबवतात.


३. स्वप्नांची उड्डाणं – माझं घर, माझं अंतराळ

मुलं म्हणतात:

  • “मी मोठा होऊन पायलट होणार!”
  • “मी सुपरहिरो होणार!”
  • “मी पाण्याखाली राहणारा माणूस बनणार!”

हे वाक्यं म्हणजे त्यांच्या मनातल्या अद्भुत शक्यतांचं प्रतिबिंब आहे. यातूनच उद्याचे वैज्ञानिक, कलाकार, संशोधक, आणि विचारवंत तयार होतात.


४. वास्तव आणि कल्पना यांचं मिश्र जग

मुलं वास्तविक जीवनातल्या गोष्टींनाही कल्पनेने सजवतात:

  • रुग्णालयात गेलेलं मुलगं डॉक्टरच्या इंजेक्शननंतर सांगतं, “तू तर जादूगार आहेस!”
  • जेव्हा वडील गावाला जातात, मुलं सांगतात, “बाबा मोहिमेवर गेले आहेत.”

यातून त्यांना भावनिक समतोल राखता येतो.


५. कलेमधून साकार होतं अद्भुत विश्व

चित्रकला, रंगकाम, नृत्य, अभिनय, लेखन – या सर्व क्षेत्रांमधून मुलं आपलं अद्भुत जग साकार करतात.

  • त्याचं चित्र कदाचित वास्तवाशी जुळणार नाही, पण त्यात भावनांचा खोल सागर असतो.
  • एक वेडसर दिसणारा प्राणी, जिच्या अंगावर पंख आणि डोक्यावर मुकुट आहे – ती त्यांच्या स्वातंत्र्याची कल्पना असू शकते.

हॅरी पॉटरचं शैक्षणिक विश्व – हॉगवर्ट्स आणि मुलांचं शिक्षण



हॉगवर्ट्स स्कूल ऑफ विचक्राफ्ट अ‍ॅण्ड विजार्ड्री – हे केवळ जादू शिकवण्याचं ठिकाण नाही, तर ते एक चरित्र घडवण्याचं केंद्र आहे.
जे.के. रोलिंगने निर्माण केलेलं हे शाळेचं विश्व हे शिक्षणाचं, मुलांच्या विकासाचं, आणि विविध मूल्यांचं प्रतीक आहे.


१. हॉगवर्ट्स – एका अनोख्या शाळेची ओळख

मुख्य वैशिष्ट्यं:

  • चार हाउससाठी विभाजन: ग्रिफिंडॉर, रावेनक्लॉ, हफलपफ, स्लिथरिन
  • विद्यार्थी वय: ११ ते १७ वर्षं
  • विषय: पॉशन, ट्रान्सफिगरेशन, डिफेन्स अगेंस्ट डार्क आर्ट्स, हर्बोलॉजी, एस्ट्रोनॉमी
  • माध्यम: प्रात्यक्षिक व अनुभवाधारित शिक्षण

शिक्षणाचा मूळ गाभा:

“स्वतःच्या जादूचा वापर जबाबदारीने करणे.”


२. विविध बुद्धिमत्ता व क्षमता जोपासणं

हॉगवर्ट्समध्ये केवळ अभ्यासक्रम नव्हे, तर प्रत्येक मुलाची खासियत ओळखून त्यानुसार घडवणं हा उद्देश आहे.

हाउसगुणवैशिष्ट्य
ग्रिफिंडॉरशौर्य, नीतिमत्ता
रावेनक्लॉबौद्धिकता, जिज्ञासा
हफलपफमेहनत, सहकार्य
स्लिथरिनमहत्त्वाकांक्षा, नेतृत्व

हा हाउस सिस्टम म्हणजे व्यक्तिमत्त्व विकासाचं साधन आहे.


३. शिक्षण पद्धती – अनुभवातून शिकणं

  • हॅग्रिडच्या “केअर ऑफ मॅजिकल क्रीचर्स” सारख्या वर्गांमध्ये थेट प्राण्यांसोबत काम.
  • ड्युएलिंग क्लब, क्विडिच टीम, पॅट्रोनस शिकवणं – हे सर्व शिकवतात:
    • आत्मविश्वास
    • संकटप्रबंधन
    • टीमवर्क

तुलना पारंपरिक शिक्षणाशी:

पारंपरिक शाळाहॉगवर्ट्स
पाठ्यपुस्तकंकृती आधारित
गुणांकनावर भरकौशल्यं व अनुभव
शिक्षक–विद्यार्थी अंतरस्नेहपूर्ण नातं

४. शिक्षकांचं मुलांवरील प्रभावी नेतृत्व

अल्बस डंबलडोर:

  • विद्यार्थ्यांवर विश्वास ठेवणारा.
  • “मुलं चुका करतात, पण संधी दिल्यास ती सुधारतात.”

मॅकगोनागल:

  • शिस्तप्रिय पण प्रेमळ.
  • न्याय, प्रामाणिकपणा यांचं प्रतीक.

स्नेप:

  • कठोर शिक्षक, पण अंतर्मुख आणि विद्यार्थ्यांचं रक्षण करणारा.

ल्यूपिन:

  • सर्वाधिक समजूतदार शिक्षक – विशेषतः डिफेन्स अगेंस्ट डार्क आर्ट्स शिकवताना विद्यार्थ्यांची भीती दूर करत असे.

५. शाळा ही समाजाची छोटी आवृत्ती

हॉगवर्ट्समध्ये मुलं शिकतात:

  • सांघिक काम, नेतृत्व
  • सामाजिक विविधता – मगल-बॉर्न, प्युअरब्लड, हाफब्लड
  • आंतरविरोध, मतभेद, पण एकत्र राहण्याची कळकळ

ही शाळा मुलांना शिकवते – तुमच्या कुटुंबाची पार्श्वभूमी नाही, तर तुमचे निर्णय तुम्हाला घडवतात.


६. आत्मशोध आणि व्यक्तिगत विकास

हॉगवर्ट्स हे त्या मुलांसाठी एक “सेफ स्पेस” आहे जिथे:

  • हॅरी स्वतःचा शोध घेतो.
  • हर्मायनी – मगलबॉर्न असूनही सर्वोत्तम ठरते.
  • नेव्हिल – सुरुवातीला कमजोर वाटणारा मुलगा, नंतर नायक बनतो.

हॉगवर्ट्स शिकवतं:

  • “तुम्ही कोण आहात” हे तुमच्याच कृती ठरवतात.

७. शिक्षणात आनंद आणि आश्चर्य

  • प्रत्येक दिवस एक नवीन अनुभव: फिरणाऱ्या जिना, बोलणारी चित्रं, भुते, रहस्यमय खोली.
  • मुलांना जिज्ञासू, कल्पनाशील, आणि शोधक बनवण्याची पद्धत.

८. विद्यार्थ्यांचं मूल्यांकन

  • गुणांपेक्षा गुणवैशिष्ट्यं महत्त्वाची.
  • अंतिम परीक्षा जरी घेतली जात असली, तरी विद्यार्थ्यांच्या कृती, विचार, आणि आचरणावर अधिष्ठान.

९. मूलभूत सामाजिक प्रश्न

हॉगवर्ट्समध्ये येणारी आव्हानं:

  • रक्तशुद्धतेचं राजकारण (मगलबॉर्न वंशभेद)
  • शिक्षकांमध्येही पक्षपातीपणा (स्नेप व ग्रिफिंडॉर)
  • बाह्य नियंत्रण (डोलोरेस अम्ब्रिजच्या काळात)

ही मुद्दे आजच्या शिक्षण संस्थांमध्येही लागू होतात – त्यामुळे हॉगवर्ट्सचं वास्तव अधिक प्रभावी वाटतं.


हॉगवर्ट्स हे केवळ जादू शिकवणारी शाळा नाही. ती एक विचारक्षम, भावनाशील आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षणसंस्था आहे. हॅरी पॉटर मालिकेतून आपल्याला कळतं – शिक्षण म्हणजे ज्ञान देणं नव्हे, तर व्यक्तिमत्त्व घडवणं आहे.

“शाळा अशी असावी की जिथे मुलं जादू शिकत नसली तरी, जादू घडते.”


म्हणून तुझे तूच शिकायला जा!

म्हणून तुझे तूच शिकायला जा!
……….
अभ्यास शिकायला
तू शाळेत जाऊ नको राई,
तिथे खेळायला सवंगडी मिळतात
म्हणून जा.

माणसे शिकायला जा.

Read more

रामराम

रामराम

रामराम ही अभिवादनाची पुरातन रीत आहे. खेड्यापाड्यांत अजूनही रामराम करणारी अनेक मंडळी आढळतात. प्रत्येक प्रहराला बदलते अभिवादन ही इंग्लिश लोकांची रीत आहे. गुड मॉर्निंग ते गुडनाईट असा हा त्यांचा सदिच्छा प्रवास असतो.

महाराष्ट्राचे पोलिस महासंचालक श्री. अरविंद इनामदार प्रत्येक वेळी रामराम म्हणतात. गेल्या वीस वर्षात त्यांच्या मुखातून अभिवादनाचा अन्य कोणता शब्द त्यांनी उधारल्याचे माझ्या ऐकिवात नाही.

कुसुमाग्रजांच्या तोंडून अगदी अभावितपणे बाहेर पडणारा श्रीराम हा स्वगत उद्गार आणि अरविंद इनामदारांचा, रामराम ही वाणीभूषणे होत.

तुकाराम महाराजांनी एका अभंगात लोकांचा निरोप घेताना म्हटले होते, आम्ही जातो आमच्या गावा। आमचा राम राम घ्यावा।।

Read more

” साऊ “

!! ” साऊ “…!!

पत्र लिहिणे हे आजकाल आपण सारेच विसरत चाललोय. मात्र कधीकाळी पत्र हेच संपर्काचे व सानिध्याचेही माध्यम होते आपल्या समाजात. एक वेळ अशीही होती की , वर्षानुवर्षे पती पत्नी बोलतही नसत की एकमेकांचा हात इतरासमोर हाती देखील घेऊ शकत नसत. अशावेळी पत्र लिहून एकमेकांना आपल्या भावना पोचवल्य जायच्या . ते पण कधी तर दोघांपैकी कुणी एक परगावी जाई तेव्हाच . सावित्री – जोतीराव यांचे सहजीवन एका संपूर्ण पुस्तकाचाच विषय आहे.या सहजीवनात देखील एक बाब आहे की , त्या काळात सावित्रीने जोतीरावांना पत्र लिहिली आहेत. पण उपलब्ध असणारी तीन पत्रे हा खरेतर त्या दोघांच्या सहजीवनाचा कसलाही विषय नसून समाजातील विविध घडामोडींची माहिती देण्याच्या उद्देशाने लिहिली गेली आहेत. इतके ” समाजमय गुंतणे ” सावित्री जोतीरावांनी त्यांच्या जीवनात अवलंबले होते. सावित्रीची तीन पत्रे काही वेगळ्या मुल्यमापनातून पाहण्याची गरज आहे.,,.पाहूया.

Read more

प्रगती- पुस्तक परिचय

नमस्कार,
बऱ्याच वेळा दिसतं तसं नसतं म्हणून जग फसतं. आपण एखाद्या व्यक्तीविषयी मनात जे चित्र रेखाटतो, बऱ्याचदा ते चुकीचे असल्याचे त्या व्यक्तीशी बोलल्यावर समजते. आर्थिक परिस्थिती बेताची असलेल्या व्यक्ती आपल्या जीवनाचे व्यवस्थीत व्यवस्थापन करुन प्रगतीच्या शिड्या चढून जाऊन शिखरावर पोहोचतात जे कदाचित सुखवस्तू घरातील मुलांना जमेलच असे नाही कारण ते त्या परिस्थितीतून गेलेले असतात, त्याची जाणीव त्यांना असते व परिश्रम घेण्याशिवाय त्यांना पर्याय नसतो. उलट सुखवस्तू मुलं सुखासीन जीवनामुळे थोडे सुस्तावतात व प्रगतीच्या मार्गावर त्यांची गती ससा व कासव च्या गोष्टी सारखी होते. असो. मुळ इंग्रजी भाषेतील कथेचा मी मराठी अनुवाद करुन आज सामायिक करीत आहे.
-मेघःशाम सोनवणे.

Read more

आनंद लांबणीवर टाकणारी माणसं “

” आनंद लांबणीवर टाकणारी माणसं ”
✍️
बेल वाजली म्हणून दरवाजा उघडला.
दारात शिवराम.
शिवराम आमच्या सोसायटीतल्या लोकांच्या गाड्या-बाईक्स धुवायचं काम करतो.

‘साहेब, जरा काम होतं.’

‘पगार द्यायचा राहिलाय का माझ्याकडून ?’

‘नाय साहेब, तो केवाच भेटला. पेढे द्यायचे होते. पोरगा धाव्वी झाला.’

‘अरे व्वा ! या आत या.’

आमच्या दाराचा उंबरठा शिवराम प्रथमच ओलांडत होता.

Read more

शकारी

शकारी

शकारी विक्रमादित्य म्हणजेच दुसरा चंद्रगुप्त मौर्य याची जीवनगाथा

लेखक: जनार्दन ओक

मूल्य: ३९०₹ टपाल ३०₹ एकूण ४२०₹ घरपोच

 

चंद्रगुप्त द्वितीय हा गुप्त घराण्यातील दुसरा श्रेष्ठतम राज्यकर्ता होता. समुद्रगुप्ताने सुवर्णयुगाचा पाया घातला तर चंद्रगुप्ताच्या कारकीर्दित वैभवशाली सुवर्णयोगच अवतरले होते. त्याच्या कालखंडापर्यंत विस्तारवादाची प्रक्रिया पूर्ण होऊन विशाल साम्राज्यांची निर्मिती झाली. आर्थिक समृद्धीने उच्चांक गाठला होता. राजकीय स्थैर्य आणि सुबत्तेमुळे

Read more

ब्रह्मांड- पुस्तक परिचय

ब्रह्मांड

उत्पत्ती, स्थिती, विनाश

लेखक: मोहन आपटे

मूल्य २७५₹ टपाल ३५₹ एकूण ३१०₹

विश्वाची उत्पत्ती आणि सद्य:स्थिती या संबंधात अनेक मतभेद आहेत. विश्वनिर्मितीचा महास्फोट सिद्धांत आज तरी सुप्रतिष्ठित झाला आहे. अर्थातच प्रस्तुत ग्रंथात महास्फोट सिद्धांतामधील संकल्पनांना अग्रस्थान मिळाले आहे. भविष्यकाळात महास्फोट सिद्धांताला बाजूला सारून एखादा नवीन सिद्धांत पुढे येईल, काही सांगता येत नाही. म्हणून विश्व स्वरूपाच्या इतरही संकल्पना माहिती असायला हरकत नाही. त्याप्रमाणे महास्फोट सिद्धांताबरोबर विश्वोत्पत्तीच्या इतर काही महत्त्वाचा सिद्धांतांना या पुस्तकात स्पर्श केला आहे.

Read more

‘कुलामामाच्या देशात’-पुस्तक परिचय

‘कुलामामाच्या देशात’ एक अदभूत वन कथा संग्रह
———————————————–
लेखक: जी बी देशमुख

पृष्ठ:१३५ मूल्य:२००/ टपाल:३५/ एकुण:२३५/

पुस्तक परिचय लेखन: श्री वा. पां.जाधव

मेहता पब्लिशिंग हाऊस पुणे यांनी प्रकाशित केलेले “कुलामामाचे देशात “हे पुस्तक माझ्या वाचण्यात आले. दिवसेंगणिक या पुस्तकाला वाढते समिक्षण वाचून परत वाचण्याचा मोह झाला.

Read more