Back to Top

Category: Uncategorized

“प्रबोधन ऐपावाक”

ज्ञान प्रबोधिनी – छात्र प्रबोधन तर्फे सुट्टी समृद्ध करणारा विद्यार्थ्यांसाठीचा विशेष उपक्रम…

“प्रबोधन ऐपावाक”

(मराठी वाचू, समजू शकणाऱ्या ५ वी ते ११ वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी)

कोरोनाच्या काळात मागे पडलेल्या सर्वांगीण विकासाला गती देणारा
‘ऐका-पाहा-वाचा-करा’ हा सुट्टीतील विशेष उपक्रम

कालावधी – १ ते ३१ मे २०२२
वर्गणी – रु. १००/- फक्त

उपक्रमाची खास वैशिष्ट्ये –
• ऐका, पाहा, वाचा यापैकी रोज १ लिंक
• ‘वाचा’चे साहित्य इंग्रजी व मराठी दोन्ही भाषेत पाठवले जाणार
• विशेष अनुभव देणाऱ्या रोज एक अशा एकूण २५ कृतींचा खजिना Continue Reading

बेलाग सह्याद्री.

गडकोट ककल्ले म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर येतात ते उं च, प्रचंड, दगु मग डोंगर, वेड्यावाकड्या ऊं चच उं च
डोंगररांगा, आणि अफाट, बेलाग सह्याद्री.
खरतर दगु मग पिा कहच गडाची खरी ओळख, परंतुडोंगर नुसता दगु मग असला उंच असला तरी दगु ग
बांधिी करताना इतरही बाबी लक्षात घ्याव्या लागत असत, जसे की आसपासची भौगोललक रचना, स्थान –
लनणिती, संरक्षिात्मक बाजू, गडाची बांधिी, संरक्षि,मानवाच्या मूलभूत गरजा, इ. अनेक बाजू ववचारात
घेऊनच दगु बग ांधनी केली जात असे.
आज महाराष्ट्रातील गडककल्ल्यांचा ववचार के ला तर, या अफाट सह्याद्री मध्ये प्रत्येक डोंगराआड,
लिखराआड, एखादा लहानसा, मोठा तटबंदीने वेढलेला डोंगर/गड आपले लक्ष वेधून घेतो, इतकी वैभविाली
दगु सग ंपत्ती असलेला हा महाराष्ट्र.
तर या गडकोटांचे उपयोग काय? वापर काय? फायदा काय? इतके वेगवेगळे गड बांधले कसे? गडावर
अविेष काय? असे अनेक प्रश्न आपल्याला पडतात आणि सवग प्रश्नांची उत्तरे लिवछ्त्रपतींच्या आज्ञापरात
लमळतात. Continue Reading

घरच्या घरी

घरच्या घरी (भाग पाच)
– वर्षा सहस्रबुद्धे
Varsha Sahasrabuddhe
(ही लेखमाला द फर्स्ट थ्री इंस्टीट्यूट फॉर चाईल्ड डेव्हलपमेंट यांच्या फेसबुक पेजवर प्रसारित केली जात आहे. जून २०२०)
अंदाज करणं, कायकाय लागेल याचा विचार करून तयारी करणं, क्रमानं एकएक गोष्ट करत जाणं, जराशी वाट पाहणं, नेटानं नंतरची आवराआवरी करणं, आपण कष्टानं आणि प्रेमानं केलेलं काहीतरी सगळ्यांना हवंय-आवडतंय हे पाहणं या सगळ्याला एखादा पदार्थ करताना पुरेपूर वाव मिळतो.
एखादा पदार्थ करताना वर्गातल्या प्रत्येकाला सहभागी करून घ्यायचं, तर आम्हा शिक्षकांना जंगी तयारी करावी लागते! सबंध वर्गासाठी किती सामान लागेल आणि कोण काय आणेल याच्या याद्यांपासून, वर्गाची बैठकव्यवस्था कशी करायची, मुलांना सूचना काय द्यायच्या, एकाला काम करायला पुढे बोलावलं तर तोपर्यंत बाकीची मुलं काय करतील, स्वच्छता पाळण्यासाठी काय दक्षता घ्यायला लागेल, हे सगळं अभ्यासविषयांशी कसं जोडून घ्यायचं, त्या दिवशी वेळापत्रकाचं नियोजन कसं करायचं इथपर्यंत अनेकानेक बाजूंनी विचार करावा तेव्हा कुठे एक पदार्थ करून होतो!
घरी स्वयंपाकघर आणि सामान असतंच. लागणारं बहुतेकसं साहित्यही सहज उपलब्ध असतं. एक-दोन मुलांना सामावून घेऊन पदार्थ करताना लक्ष ठेवण्याचा ताण येत नाही. जे करतोय त्याबद्दल करताकरता सहज बोलता येतं. असं असल्यामुळे मुलांना अगदी रोज, किमान दिवसाआड एखादा पदार्थ करायला मदतीला घ्यायला काहीच हरकत नाही. त्यातून खूप गोष्टी शिकण्याशी जोडता येतील.
बालवाडी आणि पहिलीच्या वयोगटासाठी: Continue Reading

आम्ही प्रेग्नंट आहोत!!

आपली समज विस्तारित करणारा हा लेख जरूर वाचा.
आम्ही प्रेग्नंट आहोत!!!
डॉ. शंतनु अभ्यंकर
“डॉक्टर, आम्ही प्रेग्नंट आहोत!!!”
माझ्या हॅलोचीही वाट न बघता एक अधीर स्वर फोनवर उमटला. बोलणारी व्यक्ती, अस्तंगत राजेशाहीचे ओझे वहाताना, स्वतःला आदरार्थी बहुवचन वापरणारी, कोणी घरंदाज स्त्री नव्हती. तो होता, पुरोगामित्वचं पाणी प्यायलेला आणि ते पुरोगामित्व आचरणात आणायला आसुसलेला माझा मित्र.
“अभिनंदन!, तुझं हे ‘आम्ही प्रेग्नंट आहोत’ जाम आवडलं यार मला.”
“सर, आम्ही इथे ज्या डॉक्टरना दाखवलंय, तिथे मी केसपेपरवरसुद्धा दोघांचं नाव घालायला लावलं, रिसेप्शनिस्टला.”
“अरे व्वा, अगदी भारी केलंस हे.”
बायकांचा डॉक्टर असलो तरी पुरुषांची बरीच रूपं बघायला मिळतात मला. पण हे रुपडं नवीन होतं, मोहक होतं. किती खरी होती त्याची भावना. मूल होणार ते दोघांना मग दोघंही प्रेग्नंट आहेत असं समजलं तर छानच की. नवऱ्याची अगदी पहिल्यापासून अशी समजून उमजून मिळालेली साथ दोघांचं नातं अधिक फुलवत नेईल, नाही का? Continue Reading

शिवकालीन वजने(मापे)-

शिवकालीन वजने(मापे)-
* अठवे- शेराचा 1/8
* अडशेरि- अडीच शेर
* अदपाव- अर्धा पावशेर
* अदमण- अर्धा मण
* अदशेर- अर्धा शेर
* अधोली- अर्धी पायली
* अंजली- ओजळभर पानी
* आटके- अर्धा शेर
* आढक- चार शेर, पायली
* कर्ष- सोळा माषांचे एक परीमाण
* कार्त- पाव रत्तल
* किळवे- अर्धा छटाक, अर्धे निवळे
* कुडव- आठ शेर
* कुंभ- वीस खंडी
* कोथळी- मुंबईत 6 मणांची गोनी
* कोड- खंडी, वीस मण
* कोळवे- शेराचा अष्ठमांश
* खारी- 16 द्रोण, एक खंडी
* गरांव- अर्ध गूंज माप
* गिधवे- धान्य मोजन्याचे एक माप
* गुंज- एक वजन परिमाण
* चंपा- दोन शेर धान्याचे माप
* चवाटके- छटाक
* चवाळामण- एक प्रकारचा मण
* चाटंक- पांच तोळे वजनाचे परिमाण
* चाळीसा- चाळीस शेरांचे माप
* चिटके- अर्ध्या कोळव्याचे माप
* चिपटे- पावशेराचे माप
* चिमटी- हाताचा अंगठा व तर्जनी याच्या पकडित मावनारा पदार्थ Continue Reading

मनोवेध. 1

🧠 मनोवेध 🧠

🎯 सुप्त मनातील विचार

आपल्या शरीरात सतत काहीतरी घडत असते. आतडी हालचाल करीत असतात, हृदयाची गती कमीजास्त होत असते. आपल्या जागृत मनाला हे काहीच जाणवत नसते. मेंदूचा एक भाग ‘अमायग्डला’ मात्र हे सतत जाणत असते. शरीरातील या संवेदना सुप्त मनाचा भाग आहेत असे आपण म्हणू शकतो. भावना निर्माण होतात त्या वेळी शरीरात बदल होतात. त्यामुळे या संवेदना अधिक तीव्र होतात. असे असून देखील भीती वगळता अन्य भावनांच्या संवेदना आपल्याला फारशा जाणवत नाहीत. याचे कारण या संवेदनांची जाणीव आपल्या जागृत मनाला करून देणारा इन्सुला नावाचा मेंदूतील भाग सक्रिय नसतो. आपण शरीरावर लक्ष देऊन संवेदना जाणण्याचा सराव करतो त्यामुळे हा इन्सुला सक्रिय होतो. मग काम, क्रोध, भय या भावनांच्या संवेदना जाणवू लागतात. त्यांचा स्वीकार करू लागलो की या भावनांची तीव्रता कमी होते.

सिग्मंड फ्रॉइड यांनी सुप्त मन हा शब्द वापरला त्यावेळी त्यांनी हा संवेदनांचा अनुभव घेतला होता का हे माहीत नाही. मात्र माणसाच्या कामवासना सुप्तमनात दडपलेल्या असतात आणि त्यांचा विपरीत परिणाम म्हणून मानसिक त्रास होतात. या त्यांच्या सिद्धांताला त्याकाळी खूप टीकेला सामोरे जावे लागले होते. शैशवावस्थेत मुलीला पित्याविषयी आणि मुलाला मातेविषयी लैंगिक आकर्षण असते हा त्यांचा सिद्धान्त संशोधनात खरा ठरला नाही, त्यांच्या अनेक शिष्यांनी तो अमान्य केला. जीवसातत्य आणि वंशसातत्य या नैसर्गिक मूळ प्रेरणांचा परिणाम म्हणून भीती, राग आणि कामभाव या आदिम भावना जन्म घेत असतात. फ्रॉइडच्या सिद्धांतानुसार या सुप्तमनातील ‘इड’ चा भाग असतात. कामभाव मनात येणे हे पाप आहे असे ‘सुपरइगो’ सांगत असेल तर या संघर्षांतून मानसिक विकार होतात. सध्या तुलनेने मोकळे वातावरण असूनही मनात लैंगिक विचार येतात म्हणून स्वत:ची घृणा करणारी पौगंडावस्थेतील मुले आढळतात. त्यामुळे दीडशे वर्षांपूर्वी हे प्रमाण अधिक असू शकते. मनातील विचारांशी आपण झगडतो, त्यांना नाकारण्याचा प्रयत्न करतो, त्यावेळी त्यांना अधिक महत्त्व देत असतो. त्याऐवजी असे विचार येणे हा निसर्ग आहे ‘ऑल थॉटस् आर ओके, ऑल बिहेविअर इज नॉट ओके’ हे समजून घेतले तर घृणा कमी होते. मनातील विचार साक्षीभावाने पाहू लागलो की हे शक्य होते.

GMRT

team of astronomers at the National Centre for Radio Astrophysics (NCRA) in Pune, India have discovered a mysterious ring of hydrogen gas around a distant galaxy, using the Giant Metrewave Radio Telescope (GMRT). The ring is much bigger than the galaxy it surrounds and has a diameter of about 380,000 light-years (about 4 times that of our Milky Way).

The galaxy (named AGC 203001), is located about 260 million light-years away from us. There is only one other such known system with such a large neutral hydrogen ring. The origin and formation of such rings is still a matter of debate among astrophysicists.

Neutral hydrogen emits radio waves at a wavelength of about 21cm. This radiation from neutral hydrogen atoms has allowed radio astronomers to map the amount and distribution of neutral hydrogen gas in our Milky Way galaxy and in other galaxies in the Universe. Typically, large reservoirs of neutral hydrogen gas are found in galaxies which are actively forming new stars. However, despite showing no signs of active star formation the galaxy AGC 203001 was known to have large amounts of hydrogen, although its exact distribution was not known. The unusual nature of this galaxy motivated astronomers in NCRA to use the GMRT to conduct high-resolution radio observation of this galaxy to find out where in the galaxy this gas lies.

The GMRT observations revealed that the neutral hydrogen is distributed in the form of a large off-centered ring extending much beyond the optical extent of this galaxy. More puzzlingly, the astronomers found that the existing optical images of the ring showed no sign of it containing stars. In collaboration with two French astronomers, Pierre-Alain Duc and Jean-Charles Cuillandre, the NCRA team obtained a very sensitive optical image of this system using the Canada-France-Hawaii-Telescope (CFHT) in Hawaii, USA. However, even these images do not show any sign of starlight associated with the hydrogen ring.

There is no clear answer today as to what could lead to the formation of such large, starless rings of hydrogen. Conventionally, galaxy-galaxy collisions were thought to lead to the formation of such off-centered rings around galaxies. However, such rings also generally contain stars. This is contrary to what is found in this ring. Figuring out how this ring was formed remains a challenge to astronomers.

Encouraged by this discovery, the team is now conducting a large survey to map the neutral hydrogen around several more similar galaxies. If some of them also show rings like this, it should help us to better understand the formation mechanism behind such rare rings.

This work was led by Omkar Bait, a doctoral student at NCRA working under the supervision of Yogesh Wadadekar. This work forms a part of Omkar’s doctoral thesis. Sushma Kurapati, who is another doctoral student at NCRA also played a role in the radio observations. Other expert scientists who contributed include, Pierre-Alain Duc (Universite de Strasbourg, Strasbourg, France), Jean-Charles Cuillandre (PSL University, Paris, France), Peter Kamphuis (Ruhr University, Bochum, Germany) and Sudhanshu Barway (Indian Institute of Astrophysics, Bengaluru, India).

समिधा

समिधा

सकाळी फिरायला निघालो होतो. बरोबर कोणीही नव्हतं. मला अनेकवेळा ही परिस्थिती आवडते. एकटा असलो म्हणजे आजूबाजूला बघत, वेगवेगळ्या गोष्टींची मनाशी नोंद करत जाता येतं. अनेक आवाज, वाद, संवाद कानावर पडतात. एका वळणावर दोन गुरुजी स्कूटरवरून माझ्या शेजारून गेले. आता ही गुरुजी मंडळी सुद्धा खूप ‘हायटेक’ झाली आहेत. गाड्या वापरतात, मोबाईल वापरतात, सोशल मीडियाचा व्यवसायासाठी उत्तम उपयोग करून घेतात. पण व्यावसायिक गप्पा त्याच विषयाभोवती फिरतात. तर त्यातले एक गुरुजी दुसऱ्या गुरुजींना म्हणत होते की, ‘अरे समिधांची काय एव्हढी काळजी करतोस? त्यांचं काम फक्त अग्नीला अर्पण केलेल्या वस्तू अग्नीपर्यंत पोचवायचं…’

बस्स एव्हढंच? ह्या पलीकडे त्या समिधांच्या जळून जाण्याला काहीच महत्व नाही. खरं तर ह्या अशा अनेक समिधा आहेत ज्यांनी मूकपणे जळून जाऊन अनेक यज्ञ यशस्वी केलेत. विचारांच्या वावटळीवर स्वार होऊन मन प्रवासाला निघालं.

पहिलीच आठवली ती उर्मिला. लक्ष्मण तर गेला निघून भावामागून चौदा वर्षं वनवासाला. रामसीतेच्या बरोबरीनं लक्ष्मणाचं कौतुक झालं, भरताचंही झालं. पण अयोध्येत राहूनसुद्धा चौदा वर्षं वनवास, तेही एकटीनं भोगणाऱ्या, उर्मिलेच्या आयुष्याच्या आहुतीची दखल वाल्मीकींनीही घेतली नाही. मला नेहमी वाटतं की त्या उर्मिलेला कुणीतरी बोलतं करायला हवं. रामराज्याच्या आदर्शवादी यज्ञात ह्या एका समिधेची आहुती अशीच पडून गेली.

मग आठवतात त्या काशीबाई, सकवारबाई आणि इतर तिघी. शिवाजी महाराजांच्या आठ राण्यांपैकी तीन, सईबाई, सोयराबाई व पुतळाबाई आपल्याला माहीत असतात. त्यांच्याबद्दलच्या खऱ्याखोट्या गोष्टीही आपण ऐकलेल्या असतात. पण बाकीच्या पाच? केवळ राजकीय कारणासाठी जिजाबाईंनी ह्या पाचजणींबरोबर महाराजांचा विवाह लावला. पण नंतर? अफझलखान येतोय म्हणल्यावर ह्या पाचजणींना चिंता वाटली नसेल? आपला नवरा औरंगजेबाच्या कैदेत अडकलाय म्हणल्यावर यांचा जीवही सैरभैर झाला नसेल? निश्चितच झाला असणार. पण स्वराज्याच्या यज्ञात ह्या पाच समिधा तशाच जळून गेल्या.

बहुतेक सर्व समिधा ह्या स्त्रियाच. कारण हे निमूटपणे जळून जाणं त्यांच्या अंगवळणीच पडलेलं असतं जणू. गोपाळराव जोशांसारखा एखादा अपवाद की आपल्या पत्नीला, आनंदीबाईला, डॉक्टर करण्यासाठी स्वतः समिधा झाला. काही थोड्याफार समिधा, कस्तुरबा म्हणा, सावित्रीबाई फुले म्हणा, स्वकर्तृत्वाने उजळूनही गेल्या. पण बाकीच्या? टिळकांनी, सावरकरांनी मांडलेल्या स्वराज्याच्या यज्ञात पहिली आहुती सौ. टिळकांची व सौ. सावरकरांची पडली. या आणि अशा अनेक.

विचारांच्या चक्रात घरी आलो. आमच्या घरच्या समिधेनं दार उघडलं. मुलाचा अभ्यास आणि नवऱ्याचं करीअर यासाठी स्वतःचं चोवीस वर्षांचं यशस्वी करीअर सहजपणे सोडून देणाऱ्या त्या समिधेला पाहून मला एकदम भरून आलं. घरोघरी अशा समिधा रोज आहुती देत असतात. घर उभं धरत असतात, सावरत असतात. माझं घर हा काही अपवाद नव्हे. मात्र यापुढे या समिधांची आहुती दुर्लक्षित जाऊ न देणं गरजेचं आहे.

आज नव्या वर्षाच्या, नव्या दशकाच्या आव्हानांना भिडण्याची तयारी करताना, जी आनंदाने स्वतःची आहुती देऊन आपल्याला ऊर्जा देणार आहे, त्या आपल्या प्रत्येकाच्या घरच्या समिधेला एक सलाम तो ‘बनता है….’