Back to Top

Category: child parent psycology

चेन्नईतील एका शाळेने आपल्या मुलांना दिलेली सुट्टी जगभर व्हायरल होत आहे.

याचे कारण इतकेच आहे की त्याची रचना अतिशय विचारपूर्वक केली गेली आहे. हे वाचून लक्षात येते की आपण प्रत्यक्षात कुठे पोहोचलो आहोत आणि आपण आपल्या मुलांना काय देत आहोत?

अन्नाई व्हायलेट मॅट्रिक्युलेशन आणि उच्च माध्यमिक विद्यालयाने मुलांसाठी नाही तर पालकांसाठी गृहपाठ दिला आहे, जो प्रत्येक पालकाने वाचला पाहिजे.

त्यांनी लिहिले-

गेल्या 10 महिन्यांपासून तुमच्या मुलांची काळजी घेण्यात आम्हाला आनंद झाला. त्यांना शाळेत यायला आवडते हे तुमच्या लक्षात आलेच असेल. पुढील दोन महिने त्यांच्या नैसर्गिक संरक्षक म्हणजेच तुमच्यासोबत घालवले जातील. आम्ही तुम्हाला काही टिप्स देत आहोत जेणेकरून हा काळ त्यांच्यासाठी उपयुक्त आणि आनंदी ठरेल.

– मुलांसोबत किमान दोन वेळा जेवण करा. त्यांना शेतकऱ्यांचे महत्त्व आणि त्यांच्या मेहनतीबद्दल सांगा. आणि त्यांना अन्न वाया घालवू नका असे सांगा.

– जेवल्यानंतर त्यांना स्वतःची ताटं धुवू द्या. अशा कामांतून मुलांना मेहनतीची किंमत कळेल.

– त्यांना तुमच्याबरोबर स्वयंपाक करण्यास मदत करू द्या. त्यांच्यासाठी भाज्या किंवा सॅलड तयार करू द्या.

– तीन शेजाऱ्यांच्या घरी जा. त्यांच्याबद्दल अधिक जाणून घ्या आणि जवळ व्हा.

– आजी-आजोबांच्या घरी जा आणि त्यांना मुलांमध्ये मिसळू द्या. त्यांचे प्रेम आणि भावनिक आधार तुमच्या मुलांसाठी खूप महत्त्वाचा आहे. त्यांच्यासोबत फोटो काढा.

– त्यांना तुमच्या कामाच्या ठिकाणी घेऊन जा जेणेकरून तुम्ही कुटुंबासाठी किती मेहनत करता हे त्यांना समजेल.

– कोणताही स्थानिक सण किंवा स्थानिक बाजारपेठ चुकवू नका.

– किचन गार्डन तयार करण्यासाठी तुमच्या मुलांना बिया पेरण्यास प्रवृत्त करा. आपल्या मुलाच्या विकासासाठी झाडे आणि वनस्पतींबद्दल जाणून घेणे देखील महत्त्वाचे आहे.

– मुलांना तुमचे बालपण आणि कौटुंबिक इतिहास सांगा.

– तुमच्या मुलांना बाहेर जाऊन खेळू द्या, त्यांना दुखापत होऊ द्या, त्यांना घाण होऊ द्या. अधूनमधून पडणे आणि वेदना सहन करणे त्यांच्यासाठी चांगले आहे. सोफा कुशनसारखे आरामदायी जीवन तुमच्या मुलांना आळशी बनवेल.

– त्यांना कुत्रा, मांजर, पक्षी किंवा मासे असे कोणतेही पाळीव प्राणी ठेवू द्या.

– त्यांना काही लोकगीते वाजवा.

– तुमच्या मुलांसाठी रंगीबेरंगी चित्रांसह काही कथा पुस्तके आणा.

– तुमच्या मुलांना टीव्ही, मोबाईल फोन, कॉम्प्युटर आणि इलेक्ट्रॉनिक गॅझेट्सपासून दूर ठेवा. या सगळ्यासाठी त्यांनी संपूर्ण आयुष्य वेचले आहे.

– त्यांना चॉकलेट, जेली, क्रीम केक, चिप्स, एरेटेड पेये आणि बेकरी उत्पादने जसे पफ आणि तळलेले पदार्थ जसे समोसे देणे टाळा.

– तुमच्या मुलांच्या डोळ्यात पहा आणि तुम्हाला अशी अद्भुत भेट दिल्याबद्दल देवाचे आभार माना. आतापासून येत्या काही वर्षांत, ते नवीन उंचीवर असतील.

पालक म्हणून तुम्ही तुमचा वेळ तुमच्या मुलांना देणे महत्त्वाचे आहे.

तुम्ही पालक असाल तर हे वाचून तुमचे डोळे नक्कीच ओलावले असतील. आणि जर तुमचे डोळे ओले असतील तर कारण स्पष्ट आहे की तुमची मुले खरोखरच या सर्व गोष्टींपासून दूर आहेत. या असाइनमेंटमध्ये लिहिलेला प्रत्येक शब्द आपल्याला सांगतो की जेव्हा आपण लहान होतो तेव्हा या सर्व गोष्टी आपल्या जीवनशैलीचा एक भाग होत्या ज्याने आपण मोठे झालो, परंतु आज आपली मुले या सर्व गोष्टींपासून दूर आहेत, ज्यामुळे आपण स्वतः आनंदी आहोत… चला यंदा सुट्टीचा सदुपयोग करूया!👍

पुस्तक – लेखक

दिवास्वप्न – गिजुभाई बधेका

— समरहिल – नीलची शाळा – ए एस नील

— जिथे मुलांना पंख फुटतात – अनुवाद निलांबरी जोशी

— धोका शाळा – अनुवाद हेमलता होनवाड

शिक्षण – आनंदक्षण – रमेश पानसे

— खेळण्याचा जादूगार – अरविंद गुप्ता

— शिक्षणातील ओयासिस – लीला पाटील

— शिक्षण देता घेता – लीला पाटील

— मुलं घडताना – घडविताना – रेणू दांडेकर

— खऱ्या शिक्षणाच्या शोधात – डेव्हिड ग्रीबल

— शाळेपासून मुक्ती वर्षापुरती – राहुल अल्वारीस

— मुलांचा कल कसा ओळखायचा – उषा आठवले

— गारांचा पाऊस – शोभा भागवत

— छोटी सी बात – राजीव तांबे

— गंमत शाळा – भाग १ ते ४ – राजीव तांबे

— माय कंट्री स्कूल डायरी – जुलिया गार्डन

— तोत्तोचान -तेत्सुको कुरोयानागी

— आपली मुलं – शोभा भागवत

त्याच बरोबर पुढील काही वेबसाईटची सुद्धा आम्हाला आमचे अनुभवविश्व समृद्ध करण्यासाठी मदत झाली व अजूनही होत आहे!

— WWW. Arvindguptatoys.com

— TED Talks

— EDX – Online Open Courses

— NCERT – PDF Books

सामूहिक पालकत्वाची गरज

कडक उन्हाळ्याच्या शेवटी आमच्या घराच्या, व्हिडियो डोअर फोनच्या वरती, एका बुलबुलने, नेटाने आजूबाजूच्या काड्या, जुने कापडाचे तुकडे वगैरे गोळा करून एक टुमदार घरटे बनवले होते. एकीकडॆ बेभान वारा, मधूनच येणारा मृदुगंध असे पावसाची चाहूल देणारे, मुग्ध करणारे वातावरण तयार होत असताना, दुसरीकडे एक दिवस अचानक त्या टुमदार घरट्यातून पिल्लांचा किलकिलाट ऐकू लागला.

न राहवून, मोबाईल कॅमेऱ्याच्या मदतीने घरट्यात डोकावून बघितले आणि अहाहा, नुकतीच जन्माला आलेली दोन सुंदर पिल्ले दिसली! पिल्लू कुणाचेही असो, दिसते मात्र गोडच!

जवळपास मिस्टर आणि मिसेस बुलबुल यांची पिल्लांना भरवणे, त्यांचे संरक्षण करणे, त्यांचं हवं नको ते बघणे अशी लगबग सुरु होती.

साधारण दोन आठवड्याने मी दरवाजातून बाहेर पडताना सवयीने त्या घरट्याकडे बघितले आणि मला एकदम शांतता जाणवली. म्हणून पुन्हा एकदा घरट्यात डोकावून बघितले तर पिल्ले चक्क उडून गेली होती. मिस्टर आणि मिसेस बुलबुल पिल्लं जन्म देऊन केवळ दोन ते तीन आठवड्यात आपल्या जबाबदारीतून मोकळे झाले होते!

ते बघितल्यावर माझ्या डोक्यात काही विचार घोळू लागले. बुलबुलचे पालकत्व म्हणजे साधारण घरटे बांधणे, अंडी घालणे, ती उबवणे आणि काही दिवस पिल्लं सक्षम होईपर्यंत त्यांच्या खाण्यापिण्याची सोय करणे, एवढे मर्यादित होते. त्यासाठी त्याला आणि तिला वर्षातून केवळ दोन महिने द्यायचे होते.

पिल्लांच्या संगोपनाचा असाच काळ, जर आपण चिमण्या, कावळे, गाई, हरणं, वाघ आणि हत्तींचा बघितला, तर तो वेगवेगळा असल्याचेमाझ्या लक्षात आले. मला असेही जाणवले की जे प्राणी एकटे किंवा जोडीने राहतात त्यांना निसर्गाने पालकत्वाची कमीत कमी जबाबदारी दिली आहे. त्यांची पिल्ले तुलनेने लवकर सक्षम होतात.

मात्र कळपात राहणारे, सामाजिक जीवन जगणारे जे प्राणी आहेत त्यांच्यात मात्र कळपाच्या संख्येप्रमाणे पिल्लांच्या संगोपनाचा कालावधी हा वाढत जातो. आपण माणसं देखील निसर्गतः: कळपात राहणारे, सामाजिक प्राणी आहोत. त्यामुळे आपल्या पिल्लांचा सक्षम होण्याचा कालावधी देखील थोडा किंबहुना बराच जास्त आहे.

मात्र निसर्गात जर तुम्ही बारकाईने निरीक्षण केले तर कळपात असलेल्या पण अजून सक्षम न झालेल्या पिल्लांची जबाबदारी कळप कधीच एकट्या आईवर, किंवा दुकट्या आई वडिलांवर टाकून मोकळा होत नाही. त्या पिल्लांची जबादारी संपूर्ण कळप घेतो. त्याचबरोबर पिल्ले सक्षम झाली की कळप त्या पिल्लांच्या आयुष्यात कधीच ढवळाढवळ करत नाही, त्यांच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतो.

जोपर्यत आपण “उत्तम आयुष्य” जगण्याच्या नावाखाली एकामागे एक “अनैसर्गिक व्यवस्था” उभ्या करण्याच्या मागे लागलो नव्हतो, तोपर्यंत माणसांच्या कळपाचे जगणे पण असेच होते. मात्र हळहळू या अनैर्सगिक सामाजिक व्यवस्थांचा माणसाच्या जीवनावर अत्यंत वेगाने भलाबुरा परिणाम होऊ लागला.

हा परिणाम म्हणून, आज बहुतेक कुटुंबे छोटी होत चालली आहेत, त्रिकोणी होत आहेत. आई वडील दोघेही नोकरी करत आहेत. घरांची दारे बंद राहत आहेत, मुले कोणत्या ना कोणत्या कारणाने जास्तीत जास्त वेळ चार भिंतीच्या आत कोंबली जात आहेत.

माणसाच्या पिल्लांचे हे जग अनुभवण्यासाठी, त्यांनी वापरायच्या साधनांचे, पद्धतींचे, वेळेचे स्वातंत्र्य हिरावून घेऊन, मोठी माणसे स्वतःची साधने, पद्धती, वेळापत्रक आणि जगाविषयीचे आकलन मुलांवर नकळतपणे लादत आहेत.

गंमत म्हणजे या सगळ्या परिस्थितीत, आपल्या पिल्लांचा आई, वडिलांवर, कळपावर अवलंबून राहण्याचा कालावधी मात्र कुठेच कमी झालेला नाही उलटा तो वाढतच चालला आहे आणि इथेच सगळी गोची झाली आहे.

मुलांची जबाबदारी ज्यांनी घायची ती माणसे स्वतःच्याच जबाबदारीत जास्तीत जास्त गुंतत चालली आहेत मुलांच्या आजूबाजूला मुलांवर “निरपेक्ष” प्रेम करणाऱ्या, निरपेक्षपणे एकत्र येऊन मायेची उब देणाऱ्या कळपातील माणसांची संख्या वेगाने कमी होत आहे. माणसांच्या कळपाने आता कळपातील पिल्लांची जबाबदारी घेण्याचा सुद्धा व्यवसाय करून टाकला आहे!

ज्या वयात फक्त उबदार स्पर्श हवा आहे, ऐकणारे कान हवे आहेत, गाणी गोष्टी सांगणारी माणसे हवी आहेत, त्या वयात “तासावर पैसे” घेणारी माणसे मुलांना जास्तीत जास्त वेळ “शांत” बसवून एक “भावनिकदृष्ट्या कुपोषित” पिढी घडवत आहेत!

यात पालकांचा दोष आहे असे मला अजिबात म्हणायचे नाही. पालकांवर देखील विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे प्रचंड जबाबदारी येऊन पडली आहे. मात्र पालकांनी अशा परिस्थितीत स्वतःला “आयसोलेट” करणे, समाजापासून फटकून राहणे तडतोब कमी करण्याची गरज आहे.

आपल्याला आता जुनी वाडा संस्कृती, एकत्र कुटुंब पद्धती परत आणणे तर शक्य नाही. मात्र आपण एकत्र येऊन आपल्या मुलांना शक्य तितकी भावनिक सुरक्षितता, निरपेक्षपणे प्रेम करणाऱ्या माणसांचा सहवास, आजूबाजूचे चांगले जग, त्या जगात उद्दात्त आणि उमेदीने काम करणारी माणसाने, संस्था दाखवून मुलांच्या जगण्याचा उत्साह तर वाढवू शकतोच की!

अशा प्रकारच्या घुसळणीतून मुलांना या जगातील जे वैविध्य अनुभवता येईल त्यातून आपल्या पिल्लांना हळूहळू जगण्याचा अर्थ समजू लागेल. हे सगळं करण्यासाठी म्हणून आपल्याला पालकांचे छोटे छोटे “सामूहिक पालकत्व” या संकल्पनेवर काम करणारे गट हवेत.

आपली पिल्लं कधीतरी त्या बुलबुलाच्या पिल्लांसारखी उंच भरारी घेत उडून जाणारच आहेत पण ती उडून जाण्याआधी, पालकांचे हे गट या पिल्लांना जे अनुभव देणार आहेत, तेच अनुभव पुढील काळात वृद्धाश्रमांची संख्या कमी करणार आहेत, याविषयी माझ्या मनात अजिबात शंका नाही..

चेतन एरंडे.

View insights

291 post reach

Like

Comment

Send

Share

मुलांवरच्या मालकी हक्कात आपण स्वतःला तर विसरून जात नाही आहोत ना???

डाॅ. स्वाती गानू 

प्रसंग १

सारा आणि जुई नऊ वर्षांच्या एकाच शाळेत आणि एकाच वर्गात शिकणाऱ्या दोन छोट्या मैत्रिणी, घराच्या मागच्या टेरेसवर भातुकली खेळत होत्या. सारा म्हणाली, “अग जुई माझी इतकी घाई आहे न किचनमध्ये लंच करायचंय . मग टिफीन पॅक करायचे. रौनकला शाळेत सोडायचंय .” आणि मुव्ह फास्ट असं ती स्वतःशीच बडबडली . जुई म्हणाली ,” सारा मला पण दुपारी सुरभीला स्कूलमधून आणायचंय . तिचं खाणं झालं की ट्यूशन , नंतर आणखी दोन क्लासेसला घेऊन जायचंय , आणायचं. कस्सा दिवस संपतो कळतच नाही.एकमेकींचं बोलणं ऐकून मग त्या खुदुखुदू हसत सुटल्या . दोघीही आपल्या आईची नक्कल करत होत्या. तेवढ्यात त्यांच्याबरोबर असणारी मात्र गप्पगप्प असणारी मैत्रेयी म्हणाली, “मला न माझ्या आईसारखं नाही व्हायचंय . सारखं कुठल्यातरी क्लासला घेऊन जाणारी .” मला तिच्याबरोबर , बाबांबरोबर राहायचंय मात्र त्यांना हे समजतच नाही . मला आजीसारखं व्हायचंय . आजी कशी छान राहते . सारा आणि जुई तिचं बोलणं ऐकून म्हणाल्या, “आम्हाला पण तुझ्यासारखंच वाटत मैत्रेयी .

Read more

आपल्याला आपल्या मुलांचा राग का येतो?

आपल्याला आपल्या मुलांचा राग का येतो?

प्रत्येकाची स्वतःची एक प्रतिमा असते. आपण स्वतःबद्दल जो विचार करतो ती आपली प्रतिमा बनते. आपण आपली प्रतिमा एकटेच नाही बनवत. अनेक बाहयघटक त्यासाठी कारणीभूत असतात. आपली प्रतिमा ही बऱ्याच अंशी आपल्या बालपणीच्या अनुभवांवर अवलंबून असते. आपल्या आईवडिलांची आपल्याविषयीची मतं, आपल्या कुटुंबातील इतर सदस्यांनी मारलेले टोमणे, मित्रमैत्रिणींची आपल्याविषयीची मतं, शाळेतील अनुभव; या आणि अशा अनेक घटकांनी प्रेरित होऊन आपण स्वतःची एक प्रतिमा निर्माण करतो. आपल्या मनाला आपण सांगतो की हा मी असा आहे किंवा ही मी अशी आहे.

Read more

Breastfeeding series 3

डिलिव्हरी झाल्यावर पहिल्या तासात बाळाला breastfeeding दयावे 👍 त्यानंतर बाळ बरेच दा झोपी जाते .
बाळाचे “feeding cues ” असतात .ह्याचा अर्थ बाळा ला भूक लागल्यावर काही सिग्नल्स देत असते त्याला फीडिंग cues म्हणतात ,ते काय असतात ते मी आता सांगते .
👶🏻1. Lip smacking ,ओठांची चोखण्या सारखी हालचाल करणे
2.👶🏻Head turning to look for breast _ डोके एकबाजूला वळवून स्तनाचा शोध घेणे
3.👶🏻Hand and fist moving to mouth _ हात आणि मूठ तोंडात घालायचा प्रयत्न करणे

Read more

Planning ,management and execution is the key for good and happy parenting

Pregnancy कन्फर्म झाली की ती पुढे जाऊ द्यायची की नाही? ह्याचा निर्णय हा आई आणि बाबांनी मिळून घ्यायचा असतो .आपण भावनिक ,शारीरिक आणि आर्थिक दृष्टीने ही नवीन जबाबदारी पेलायला सक्षम आहोत का ? ह्याचा विचार व्हावा .तसेच जसे पूर्वी एकत्र कुटुंब असायचे ,त्यामुळे मुले सांभाळणे ही जबाबदारी एकट्या आईवर पडत नसे ,किंबहुना तिच्याकडे मुल फक्त स्तनपानासाठीच आणले जायचे , इतर वेळेस ती आपली दुसरी कामे करू शकत असे .पण आता ती परिस्थिती नाही ,त्यामुळे बाळाची जबाबदारी घेण्याअगोदर हा विचार नक्कीच केला जावा .

Read more

Breast feeding series 2

Breast feeding series no 2
गरोदरपणात वेळच्या वेळी केलेल्या आपल्या स्त्रीरोगतज्ञांच्या visits खूप महत्वाच्या असतात .आईचे वजन ,रक्ताचे प्रमाण , सोनोग्राफी ,काही रक्ताच्या गरजेच्या तपासण्या ह्याच्या बरोबरच एकदा पहिले गरोदरपण असलेल्या आईने आपले स्तन त्यांच्या कडून तपासून घ्यायला हवे ! काही स्त्रियांमध्ये स्तनाग्रे ( nipples) ही आत मध्ये वळलेली असतात / रुतून बसल्यासारखी ती stimulate केल्यावर टोकदार होत नाहीत ( inverted / retracted nipples ). असे काही असल्यास पुढे बाळाला स्तनपान करतांना प्रॉब्लेम येऊ शकतो .तुमच्या डॉक्टर तुम्हाला retracted nipples च्या ग्रेडिंग नुसार उपाय सांगू शकतात .जास्त retraction नसेल तर हलक्या बोटांनी रोज तेल लावून ते बाहेर ओढण्याचा व्यायाम ,किंवा 20 CC ची syringe वापरून एक vaccume pump तयार केला जातो ( त्याची माहिती मी या आधी एका स्तनपानाच्या व्हीडिओ मध्ये आधी दिलेली आहे ) तो वापरून स्तनाग्रे बाहेर खेचली जातात .

Read more

Breast feeding series no 4

Breast feeding series no 4
😊😊😊😊😊
बाळाचे feeding cues लक्ष्यात येताच त्याला आईने लगेच जवळ घ्यावे .😊
बसून पाजत असेल तर पाठीला आधार घेत टेकून बसावे , बाळाच्या खाली उश्या घ्याव्या ,स्किन to स्किन कॉन्टॅक्ट झाला पाहिजे .बाळाचे पोट आणि आईचेपोट या मध्ये कुठला ही कपडा न येता ,एकमेकांना स्पर्श करत असावे .बाळाचे तापमान आणि हृदयाची गती असे केल्यामुळे नियंत्रित राहते ,बाळ शांत होते ,आई देखील मग थोडी रिलॅक्स होते . 😊😊

Read more

॥ एक से भले दो ॥ पालक म्हणून घडताना

॥ एक से भले दो ॥
पालक म्हणून घडताना
– डॉ. मेधा फणसळकर, माणगाव, ता. कुडाळ, जि. सिंधुदुर्ग.
“मुले म्हणजे देवाघरची फुले”, “मुले म्हणजे मातीचा गोळा, जसा आकार द्यावा तशी घडतात” असं बरंच काय काय वाचल्यामुळे पालकाच्या भूमिकेत शिरले तेव्हा अनेक स्वप्नं डोळ्यापुढे रंगवत होते. मिळतील तेवढी पालकत्वावरची पुस्तकं, व्याख्यानं यांचा फडशा पाडला होता. या सगळ्याचे खुमखुमीत आपले प्रयोग आपल्याच मुलांवर करायचं फक्त बाकी होतं.
आमच्या बाबतीत तर जुळी मुले!त्यातही एक मुलगा व मुलगी! दिसण्यापासून स्वभावापर्यंत त्यांचे सगळेच गुणधर्म वेगळे होते. जन्मल्यानंतर काही महिने केतकी रात्री जागणार आणि कैवल्य दिवसा जागणार! कैवल्य थोडा नाजूक, त्यामुळे स्तनपान करण्यापेक्षा बाटलीने दूध पिणे त्याला सोपे वाटत असे. याउलट केतकीला बाटलीचे दूध आवडत नसे. दुपट्यात पूर्ण गुंडाळून ठेवल्यावर त्याला सुरक्षित वाटत असे व तो शांत झोपत असे. तर तिला दुपट्यात गुंडाळले की ती अस्वस्थ होत असे आणि हात- पाय आदळून त्यातून सुटका करण्याचा प्रयत्न करत असे. आता मोठे झाल्यावरही त्याला सर्व गोड पदार्थ आवडतात, तर तिला झणझणीत तिखट आवडते. तो अजूनही अतिशय हळवा आहे व ती मात्र व्यवहारी आहे. त्यामुळे आता वयाच्या 24 व्या वर्षी बऱ्याचदा त्याला योग्य मार्गदर्शन करण्याचे काम आमच्यापेक्षा तीच चांगल्या पध्दतीने करते. अशाप्रकारे आम्हाला एकाच वेळी दोन दोन आघाड्या सांभाळाव्या लागत असल्यामुळे दोघांवर वेगवेगळे प्रयोगही करायला मिळत.
शाळेतून आल्यावर दप्तर एका बाजूला कसेबसे टाकणे, भराभरा हातपाय धुवून कपडे बदलणे आणि चहा व खाऊ खाऊन खेळायला पळणे ही केतकीची नेहमीची सवय! त्यामुळे शाळेतून आल्यावर 15 व्या मिनिटाला ती बाहेर पडे. पण या सर्व गडबडीत दप्तरातून डबा काढून घासायला टाकणे ती नेहमी विसरत असे. यावरुन आमची रोज वादावादी होत असे. शेवटी तिला तंबी दिली की “आजपासून मी तुला आठवण करुन देणार नाही. पण ज्या दिवशी डबा घासलेला नसेल त्या दिवशी शाळेत डबा मिळणार नाही.” हे जेव्हा सांगितले त्या दिवशी ती नेहमीप्रमाणे दप्तरातून डबा काढायला विसरली होती. पण रात्री जेव्हा अभ्यास करायला तिने दप्तर उघडले त्यावेळी तिच्या ते लक्षात आले आणि मग तिने तो माझ्या नकळत आणून गुपचूप घासून ठेवला. दुसऱ्या दिवशी माझ्या ते लक्षात आले, पण मी आपल्याला काही कळले आहे हे दाखवलेच नाही. त्यानंतर दोन- तीन दिवस डबा इमाने- इतबारे शाळेतून आल्या आल्या काढला गेला. मला अतिशय आनंद झाला. मनात म्हटले, “चला, माझ्या लेकीला एक चांगली सवय लावण्यात मी यशस्वी ठरले.” पण माझा हा आनंद दोन दिवसच टिकला. कारण दोन दिवसांनी पुन्हा तिचा पहिला क्रम सुरु झाला- विसरण्याचा!
पण तिने आता रोज रात्री डबा घासून ठेवण्याचा क्रम सुरु केला. यावर तिची प्रतिक्रिया होती, “तुला डबा घासलेला मिळाल्यास बास ना?” तिचे तर्कशास्त्र योग्य असल्यामुळे मी निरुत्तर झाले. शिवाय हाही विचार केला की त्या निमित्ताने तिला आपल्या वस्तू स्वच्छ करायची सवय लागते आहे. ‛हेही नसे थोडके!’ पण आजतागायत तिच्या वस्तू जागेवर ठेवण्याची सवय मी तिला लावू शकले नाही. याउलट मुलगा मात्र पहिल्यापासूनच व्यवस्थित! त्याच्या सर्व वस्तू कायम व्यवस्थित जागेवर ठेवलेल्या असतात. अगदी बारीक खोडरबरापासून लॅपटॉपच्या बॅगेपर्यंत सर्व वस्तू टापटीप असतात.
दुसरा एक अनुभव असाच! मला स्वतःला वाचनाची आत्यंतिक आवड असल्यामुळे मुलांनीही भरपूर वाचावं असे मला कायम वाटायचं. त्यांच्यापुढे सतत पुस्तके दिसली पाहिजेत असं ऐकलं होतं. म्हणून मग मी सतत नवनवीन पुस्तके, गोष्टींच्या सीडी याचा खजिना कायम त्यांच्यासमोर ठेवत असे. जोपर्यंत त्यांना वाचता येत नव्हते तोपर्यंत स्वतः पुस्तकातील चित्रे दाखवत गोष्टी सांगत असे. त्याचा परिणाम मात्र केतकीवर उत्तम झाला. तिला वाचनाची गोडी लागली. मोठी झाल्यावर एखादी कविता, लेखन ती उत्तम प्रकारे करु लागली. पुस्तक प्रदर्शन असले की ती मागे लागून मला घेऊन जायला लावायची. आता बऱ्याचदा नेटवर पुस्तके उपलब्ध होत असल्याने तिला हवी असणारी पुस्तके तिथेच वाचायला मिळतात. आम्हीही तिला कधीच कोणत्याही प्रकारच्या पुस्तक वाचनापासून अडवले नाही. कारण काही वेळा काही पुस्तके मुलांनी वाचण्यासारखी नाहीत म्हणून बाजूला ठेवली तर कुतुहलाने ती तीच वाचायचा प्रयत्न करतात आणि कदाचित जो परिणाम त्यांच्यावर होऊ नये असे आपल्याला अपेक्षित असेल तोच परिणाम बुमरँगसारखा आपल्यावर आदळू शकतो.
इथंही पुन्हा दोन वेगवेगळे अनुभव आले. जोपर्यंत मी गोष्टी वाचून दाखवत असे तोपर्यंत कैवल्य आनंदाने ऐकत असे. पण जेव्हा स्वतः वाचू लागला त्यावेळी मात्र वाचनाचा कंटाळा करु लागला. आजही तो तितक्या आवडीने पुस्तके वाचत नाही. पण किमान दररोजचे वर्तमानपत्र मात्र नियमित वाचतो.
त्यामुळे अशा पद्धतीने एखादा प्रयोग एकाच्या बाबतीत यशस्वी ठरला तर दुसऱ्याच्या बाबतीत सपशेल अयशस्वी ठरत असे. मग आम्हाला वेगवेगळ्या क्लुप्त्या शोधून काढाव्या लागत. म्हणूनच मुले जशी वाढत होती, मोठी होत होती तसे पालक म्हणून आम्हीही काहीतरी नवीन शिकत होतो.
कैवल्यला जन्माच्या वेळीच मेंदूचा पक्षाघात झाल्यामुळे तो चालू शकत नाही(cerebral palsy with spasticity). त्यामुळे त्याच्या उपचारांसाठी मला वारंवार पुणे- मुंबई फेऱ्या आणि मुक्काम करावा लागत असे. अशावेळी एकत्र कुटुंब असल्यामुळे मी केतकीला त्यांच्यावर, तिच्या बाबांवर सोपवून बिनधास्त राहू शकत असे. केतकीलाही त्यामुळे खूप लहान वयातच याची जाणीव झाली आणि नकळत ती समजूतदार बनत गेली. कैवल्यलाही आपल्या शारीरिक क्षमतेची जाणीव असल्यामुळे उत्तम शिक्षण हाच आपल्यासाठी पर्याय आहे हे उमगले आहे. त्यामुळे त्याचेही त्या दृष्टीने प्रयत्न चालूच आहेत.
या सर्वामध्ये पालक म्हणून भूमिका बजावताना आमची थोडी तारेवरची कसरत होत असे. ज्या गोष्टी केतकीला मिळणे आवश्यक आहेत त्या तिला वयानुरूप, क्षमतेनुसार मिळतील याची व्यवस्था करणे; पण त्याचबरोबर आपल्याला कुठे तरी डावलले जात आहे ही भावना कैवल्यच्या मनात निर्माण न होणे. कारण शारीरिक मर्यादा असल्याने काही गोष्टींना त्याला मुकावे लागते. त्यामुळे एका अर्थी पालक म्हणूनसुद्धा आमचे ते एक प्रकारे प्रशिक्षणच आहे असे मला वाटते.
म्हणूनच मी सुरुवातीला म्हटल्याप्रमाणे प्रत्येक मूल हे वेगळे आहे आणि त्यांना घडवताना प्रत्येक आई- बाबांना आलेले अनुभवही वेगवेगळेच असणार. आमच्या घरी एकाच वेळी वाढणारी ही दोन मुले, त्यांच्यावर संस्कार करण्याचा प्रयत्न करणारी आम्ही घरातील माणसे तीच! पण दोघांच्या बाबतीतले अनुभव मात्र पूर्णपणे वेगळे!

Read more